🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:07:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धूसर
dhūsara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हल्का धूमिल सफ़ेद (1.5.14)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूसर १ वि॰ [सं॰]
१. धूल के रंग का । खाकी । ईषत् पांडु वर्ण । मटमैला । मटीला । उ॰—संध्या है आज भी तो धूसर क्षितिज में ।—लहर॰, प॰ ६५ ।
२. धूल लगा हुआ । जिसमें धूल लिपटी हो । धूल से भरा । उ॰—(क) धसर धूरि घुटुरुवन रेंगनि बोलनि वचन रसाल की । सूर (शब्द॰) । (ख) धुसर धूरि भरे तनु आए । भूपति विहँसि गोद बैठाए ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—धूलधूसर = धूल से भरा । जिसे गर्द लिपटी हो ।
धूसर २ संज्ञा पुं॰
१. मटमैला रंग । पीलापन लिए सफेद रंग । भूरा रंग ।
२. गदहा ।
३. ऊँट ।
४. कबूतर ।
५. बनियों की एक जाति ।
६. तेली (को॰) ।
७. मटीले रंग की कोई वस्तु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूसर mf(आ)n. (√ ध्वंस्, or ध्वस्; cf. ध्वसिर) dust-coloured, grey, Kāv.; Rājat. &c. (-त्व, n., Dhūrtas.)
धूसर m. grey (the colour), W.
an ass, L.
an oilman, ib.
a pigeon, ib.
a partic. plant, Var. (sweet vetch, Gal.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (519,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूसर a. [धू-सर किच्च न षत्वम् Tv.] Of a dusty, greyish, or dusky-white colour, grey; शशी दिवसधूसरः Bh. 2. 56; Ku. 4. 4, 46; R. 5. 42; 16. 17; Śi. 17. 41. --रः 1 The grey colour. --2 A donkey. --3 A camel. --4 A pigeon. --5 An oilman. --6 Anything of a grey colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0600-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूसर पुंस्त्री धू--सर किच्च न षत्वम् । १ गर्दभे २ उष्ट्रे ३ कपोते राजनि० स्त्रियां ङीष् । ४ तैलकारे पु० हेम० धूस--रक् । ५ ईषत्पाण्डुवर्णे कृष्णश्वेतवर्णे शुक्लपीतवर्णे च पु० ६ तद्वति त्रि० अमरः । “क्लान्तं रजोधूसरकेतुसैन्यम्” उत्क्रान्त- वर्णक्रमधूसराणाम्” रघुः । “किरणपरिक्षयधूसरप्रदो- प्राम्” । “ललाटिकाचन्दनधूसरालका” कुमा० । ७ पा- ण्डुरफलीक्षुपे स्त्री राजनिः टाप् । ८ किन्नरीभेदे स्त्री मेदि० गौरा० ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3904,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूसरः, पुं, (धुनातीति । धू + “कृधूमदिभ्यः कित् ।” उणां ३ । ७३ । इति सरन् । स च कित् ।) ईषत्पाण्डुवर्णः । तद्वति, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १३ ॥ (यथा, रघौ । ११ । ६० । “श्येनपक्षिपरिधूसरालकाः सान्ध्यमेघरुधिरार्द्रवाससः ॥”) उष्टः । गर्द्दभः । कपोतः । इति राजनिर्घण्टः ॥ तेलकारः । इति हेमचन्द्रः । ६ । २९ ॥ * ॥ [] धूसरवस्तूनि यथा । धूलिः १ लूता २ करभः ३ गृहगोधिका ४ कपोतः ५ धूषिकः ६ रङ्गम् ७ काककण्ठः ८ खरादिः ९ । इति कविकल्प- लता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-804-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूसर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें