🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धौत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धौत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धौत

अर्थ: धोया हुआ, बहाया गया, साफ किया गया, पवित्र किया गया, प्रक्षालन किया गया

व्युत्पत्ति: धाव् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धौत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धौत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धौत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधौतःधौतौधौताः
द्वितीयाधौतम्धौतौधौतान्
तृतीयाधौतेनधौताभ्याम्धौतैः
चतुर्थीधौतायधौताभ्याम्धौतेभ्यः
पञ्चमीधौतात् / धौताद्धौताभ्याम्धौतेभ्यः
षष्ठीधौतस्यधौतयोःधौतानाम्
सप्तमीधौतेधौतयोःधौतेषु
सम्बोधनहे धौतहे धौतौहे धौताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धौत
धौत
dhauta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धौत १ वि॰ [सं॰]
१. धोया हुआ । साफ । जैसे, धोत वसन । धौत पाप इत्यादि ।
२. उजला । जैसे, घौत शिला ।
३. नहाया हुआ । स्नात । उ॰—हरि को विमल यश गावत गोपांगना । मणिमय आँगन नंदराय को बाल गोपाल तहाँ करै रंगना । गिरि गिरि परत घुटुरुवनि टेकत खेलत हैं दोउ छगन मंगना । धूसरि धूरि धौत तनु मंडित मानि यशोदा लेत उछंगना ।—सूर (शब्द॰) ।
धौत २ संज्ञा पुं॰ रूपा । चाँदी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धौत mfn. (√ 2. धाव्) washed, cleansed, purified, TāṇḍBr.; Suśr.; Kāv. &c.
washed off, removed, destroyed, Kālid.; Śiś.; Bhaṭṭ. (cf. धूत)
polished, bright, white, shining, MBh.; Kāv. &c.
धौत n. id., Cāṇ.
silver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धौत p. p. [धाव्-क्त ऊठ्] 1 Washed, washed off, cleaned, purified, laved; कुल्यांभोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूलाः Ś. 1. 15; Śik. 58; Ku. 1. 6, 6. 57; R. 16. 49; 19. 10. --2 Polished, brightened. --3 Bright, white, shining, brightened, glistening; हरशिरश्चंद्रिकाधौतहर्म्या Me. 7, 44; विकसद्दंतांशुधौताधरं Gīt. 12. --तं 1 Silver. --2 Cleaning, washing. --Comp. --कट a bag of coarse cloth. --कोषजं, --कौः षेयं bleached or purified silk. --खंर्डा sugar-candy. --शिलं rock-crystal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धौत त्रि० धाव--क्त ऊठ् । १ प्रक्षालिते २ मार्जिते ३ शोधिते हेम० “ईषद्धौतं स्त्रिया धौतं यद्धौतं रजकेन च । अधौतं तत् विजानीयात् दशा दक्षिणपश्चिमे” कर्मलो- चनम् । “धौतोत्तरीयप्रतिमच्छवीनि” “परितश्च धौतमुखरुक्मविलसदहिमांशुमण्डलाः” माघः । ४ रौप्ये न० राजनि० । भावे क्त । ५ प्रक्षालने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3911,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धौतं, त्रि, (धाव्यते स्मेति । धाव + कर्म्मणि क्तः ।) मार्ज्जितम् । धोया इति भाषा । तत्पर्य्यायः । निर्निक्तम् २ शोधितम् ३ मृष्टम् ४ क्षालितम् ५ । इति हेमचन्द्रः । ६ । ७३ ॥ * ॥ “ईषद्धौतं स्त्रिया धौतं यद्धौतं रजकेन च । अधौतं तद्विजानीयाद्दशा दक्षिणपश्चिमे ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥
धौतं, क्ली, (धाव + क्तः ।) रूप्यम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-807-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धौत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धौतधौत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धौत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धौत 📚 ➤ धोया हुआ, बहाया गया, साफ किया गया, पवित्र किया गया, प्रक्षालन किया गया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धौत 📚धोया हुआ । साफ । जैसे, धोत वसन । धौत पाप इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें