🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:21:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धौरेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धौरेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धौरेय

अर्थ: धुरं वहति ढक् बोझा ले जाने के योग्य

संस्कृत: धुरन्धरवृषभः · पर्याय: धुर्वह, धुर्य, धुरीण, सधुरन्धर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धौरेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धौरेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धौरेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधौरेयःधौरेयौधौरेयाः
द्वितीयाधौरेयम्धौरेयौधौरेयान्
तृतीयाधौरेयेणधौरेयाभ्याम्धौरेयैः
चतुर्थीधौरेयायधौरेयाभ्याम्धौरेयेभ्यः
पञ्चमीधौरेयात् / धौरेयाद्धौरेयाभ्याम्धौरेयेभ्यः
षष्ठीधौरेयस्यधौरेययोःधौरेयाणाम्
सप्तमीधौरेयेधौरेययोःधौरेयेषु
सम्बोधनहे धौरेयहे धौरेयौहे धौरेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धौरेय
धौरेय
dhaureya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भार (जुआ) ढोने वाला बैल (2.9.66) धुर्वह · धुर्य · धुरीण · धुरन्धर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धौरेय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ धौरेयी]
१. धुर खींचनेवाला । रथ आदि खींचनेवाला ।
२. भार या बोझ ले जाने योग्य (को॰) ।
धौरेय २ संज्ञा पुं॰
१. वह बैल जो गाड़ी खींचता है ।
२. घोड़ा (को॰) ।
३. बोझ ले जानेवाला जानवर (को॰) ।
४. मुखिया । प्रधान । निता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धौरेय mf(ई)n. (fr. धुर्) fit to be harnessed or for a burden, L.
being foremost, at the head of (cf. पुरुष-)
धौरेय m. beast of burden, draught-horse, L. (also ˚यक, Veṇīs. iv, 9/10).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धौरेय a. (यी f.) [धुरं वहति ढक्] Fit for a burden. --यः 1 A beast of burden [] --2 A horse. --3 A chief, leader.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धौरेय त्रि० धुर वहति “धुरो यड्दकौ” पा० ढक् । १ धूर्वहे अमरः । २ धुर्ये वृषे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3912,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धौरेयः, त्रि, (धुरं वहतीति । “धुरो यड्ढकौ ।” ४ । ४ । ७७ । इति ढक् ।) रथलाङ्गलादि- भारवोढा । इत्यमरः । २ । ९ । ६५ ॥ अनडुहि, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-808-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धौरेयधौरेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धौरेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धौरेय 📚 ➤ धुरं वहति ढक् बोझा ले जाने के योग्य
संस्कृत: धुरन्धरवृषभः · पर्याय: धुर्वह, धुर्य, धुरीण, सधुरन्धर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धौरेय 📚धुर खींचनेवाला । रथ आदि खींचनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धौरेय
भार (जुआ) ढोने वाला बैल (२.९.६६) — धुर्वह, धुर्य, धुरीण, धुरन्धर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें