🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:31:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्मा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्मा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्मा

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: blowing, a blower (cf. तूण-, शङ्क-).

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ध्मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ध्मा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ध्म (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. ध्मा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. ध्म (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध्मा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्माध्मेध्माः
द्वितीयाध्माम्ध्मेध्माः
तृतीयाध्मयाध्माभ्याम्ध्माभिः
चतुर्थीध्मायैध्माभ्याम्ध्माभ्यः
पञ्चमीध्मायाःध्माभ्याम्ध्माभ्यः
षष्ठीध्मायाःध्मयोःध्मानाम्
सप्तमीध्मायाम्ध्मयोःध्मासु
सम्बोधनहे ध्मेहे ध्मेहे ध्माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्मा
ध्मा
dhmā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धम् or ध्मा cl. 1. P. धमति (Ā. ˚ते, Up.; MBh.; p. ध्मान्तस् = धमन्तस्, BhP. x, 12, 7; perf. दध्मौ, 3. pl. Ā. ˚मिरे, MBh.; aor. अध्मासीत्, Kāv.; Prec. ध्मायात् or ध्मेयात् Gr.; fut. धमिष्यति, MBh.; ध्मास्यति, ध्माता Gr.; ind.p. -ध्माय, Br.) to blow (either intrans. as wind [applied also to the bubbling Soma, RV. ix, 73] or trans. as, to blow a conch-shell or any wind instrument), RV. &c. &c.; to blow into (loc.), MBh. l, 813; to breathe out, exhale, RV. ii, 34, 1; MBh. xiv, 1732; to kindle a fire by blowing, RV. ii, 24, 7; MBh. ii, 2483; to melt or manufacture (metal) by blowing, RV. &c. &c.; to blow or cast away, MBh. v, 7209 : Pass. धम्यते, ep. also ˚ति, ध्मायते, ˚ति (ŚBr.; MBh.) to be blown &c.: Caus. ध्मापयति, MBh. (aor. अदिध्मपत् Gr.; Pass. ध्माप्यते, MBh.) to cause to blow or melt; to consume by fire, reduce to cinder, MBh.; Suśr. : Desid. दिध्मासति Gr.: Intens. देध्मीयते, Pāṇ. vii, 4, 31; दाध्मायते, p. ˚यमान being violently blown (conch-shell), BhP. i, 11, 2. [cf. Slav. dumo ‘smoke’]
1. ध्मा See √ धम्.
2. ध्मा m. (?) blowing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (509,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्मा {c1c} P. (धमति, ध्मात; caus. ध्मापयति) 1 To blow, breathe out, exhale. --2 To blow (as a wind-instrument), produce sound by blowing; शंखं दधमौ प्रतापवान् Bg. 1. 12, 18; R. 7. 63; Bk. 3. 34; 17. 7. --3 To blow a fire, excite fire by blowing, excite sparks; को धमेच्छांतं च पावकं Mb. --4 To manufacture by blowing. --5 To cast, blow, or throw away.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्मा अग्निसंयुतौ दीर्घश्वासहेतुके शब्दभेदे अक० तादृशशब्देन वादने सक०भ्वा० पर० अनिट् । धमति अध्मासीत् । दध्मौ ध्मातः । ध्मापयति “मुखेनैव धमेदग्निं मुखादग्निः प्रजायते” सस्कारतत्त्वम् “शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्” गीता । ध्मायते । अध्मायि । “दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः” मनुः । “वाष्वग्निभ्यां यथा लौहं ध्मातं त्यजति वै मलम्” भाग० ३ । २८ । ४० । आ--स्फीततायाम् आध्मानशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3912,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्मा, अग्नियुतौ । ध्वनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-अनिट् ।) युतिरिति वाहुल्यान्न दीर्घः । अग्नियुतिरग्निसंयोगः । ध्वनिः शब्दोत्- पत्तिहेतुभावः । धमति सुवर्णं बणिक् अग्नि- संयुक्तं करोतीत्यर्थः । धमति शङ्खं जनः सशब्दं करोतीत्यथः । अग्निफुत्कृतौ च । मुखेनैव धमे- दग्निम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-808-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्माध्मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ध्मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ध्मा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्मा 📚 ➤ or ध्मा cl. 1. P. धमति (Ā. ˚ते, Up.; MBh.; p. ध्मान्तस् = धमन्तस्, Bh… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): blowing, a blower (cf. तूण-, शङ्क-).

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्मा 📚or ध्मा cl. 1. P. धमति (Ā. ˚ते, Up.; MBh.; p. ध्मान्तस् = धमन्तस्, Bh…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें