🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:30:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नजीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

न-+जीर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जीर

अर्थ: सम्प्रसारणं दीर्घश्च" तलवार

व्युत्पत्ति: ज्या+रक्, सम्प्रसारणं दीर्घश्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जीर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जीर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीरःजीरौजीराः
द्वितीयाजीरम्जीरौजीरान्
तृतीयाजीरेणजीराभ्याम्जीरैः
चतुर्थीजीरायजीराभ्याम्जीरेभ्यः
पञ्चमीजीरात् / जीराद्जीराभ्याम्जीरेभ्यः
षष्ठीजीरस्यजीरयोःजीराणाम्
सप्तमीजीरेजीरयोःजीरेषु
सम्बोधनहे जीरहे जीरौहे जीराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जीर
जीर
jīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जीरा ।
२. फूल का जीरा । केसर । उ॰—रघुराज पंकज को जीर नहिं बेधै हरि धरौं किमि धीर पावै पीर मन मोर है ।—रघुराज (शब्द॰) ।
३. खडग् । तलवार ।
४. अणु ।
जीर २ वि॰ क्षिप्र । तेज । जल्दी चलनेवाला ।
जीर ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ जिरह] जिरह । कवच । उ॰— कुंडल के ऊपर कडाके उठैं ठौर ठौर, जीरन के ऊपर खड़ाके खड़गान के ।—भूषण (शब्द॰) ।
जीर ४पु वि॰ [सं॰ जीर्ण] पुराना । जर्जर । उ॰—मनहु मरी इक वर्ष की भयो तासु तन जीर । करषत कर महि पर गिरी गयो सुखाय शरीर ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जीर mf(आ)n. (√ जिन्व्, Uṇ.), quick, speedy, active, RV. (Naigh. ii, 15)
driving (with gen.), RV. i, 48, 3 (cf. गो-)
जीर m. quick movement (of the Soma stones), v, 31, 12
a sword, L.
2. जीर m. (√ जॄ) = ˚रण, L.
Panicum miliaceum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीर a. [ज्या रक् संप्रसा˚ दीर्घः] Ved. Swift, quick. --रः 1 A sword. --2 Cumin-seed. --3 An atom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीर पु० ज्या--रक् संप्र० दीर्घः । १ जीरके, २ खड्गे, ३ अणौ च । मेदि० जोरी रक् च” उणा० सौ० जु--रप्रत्ययः ईश्चान्ता- देशः । ४ जवशीले ५ क्षिप्रे च उज्ज्वल० जीरदानुः । “उत नः सुद्योत्मा जीराश्वः” ऋ० १ । १४१ । १२ । “जीराश्वः क्षिप्राश्वः” भा० । संज्ञायां कन् । (जीर) ख्याते पदार्थे मेदिनि० । मदनपालनिघण्टौ तस्य क्लीवता तद्भेदा गुणा- श्चोक्ता यथा “जीरकं दीर्घकं शुक्लमजाजीकण- जीरकम् । जीरकं जरणं कृष्णं वर्षकाली सुगन्धिकम् । कालिका वाष्पिका कुञ्चिकारवी चोपकुञ्चिका । पृथ्वीका सुखवी पृथ्वी स्थूलजाप्युपकालिका । जीरकत्रितयं रूक्षं कटूष्णं दीपनं लघु । संग्राहि पित्तलं मेध्यं गर्भाशयविशुद्धिकृत् । चक्षुष्यं पवनाध्मानगुल्मच्छर्दि- बलासजित्” मदनपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3122,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीरः, पुं, (जवतीति । जु गतौ + “जोरी च ।” उणां २ । २३ । इति रक् ईश्चान्तादेशः ।) जीरकः । खड्गः । इति मेदिनी । रे, ३९ ॥ अनुः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ (विद्यावति, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । ४४ । ११ । “मनुष्वद्देव धीमहि प्रचेतसं जीरं दूतममर्त्त्यम् ।” “जीरं विद्यावन्तम् ।” इति दयानन्दभाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-537-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
न-जीरसमास: न + जीर नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जीर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नजीर 📚न 📚जीर ➤ न (निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक,…) + जीर (सम्प्रसारणं दीर्घश्च" तलवार)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जीर 📚जीरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नजीर = न + जीर नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें