🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:18:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नत

अर्थ: झुका हुआ, प्रणत, झुकने वाला, रुझान वाला

संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च · पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

अंग्रेज़ी: to salute,to greet, to respect, to bend, to sound

व्युत्पत्ति: नम् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नम् + क्त
  2. नत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानतःनतौनताः
द्वितीयानतम्नतौनतान्
तृतीयानतेननताभ्याम्नतैः
चतुर्थीनतायनताभ्याम्नतेभ्यः
पञ्चमीनतात् / नताद्नताभ्याम्नतेभ्यः
षष्ठीनतस्यनतयोःनतानाम्
सप्तमीनतेनतयोःनतेषु
सम्बोधनहे नतहे नतौहे नताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नम् (भ्वादिगण) · अर्थ: नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना (प्रह्वत्वे शब्दे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनमतिनमतःनमन्ति
मध्यमनमसिनमथःनमथ
उत्तमनमामिनमावःनमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नमति · लिट्: ननाम · लुट्: नन्ता · लृट्: नंस्यति · लोट्: नमतात् · लङ्: अनमत् · विधिलिङ्: नमेत् · आशीर्लिङ्: नम्यात् · लुङ्: अनंसीत् · लृङ्: अनंस्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नमन · ण्वुल्: नामकः · तृच्: नन्ता · यत्: नम्यः · तव्य: नन्तव्यः · अनीयर्: नमनीयः · क्त: नतः · क्तवतु: नतवान् · शतृ: नमन् · स्य-शतृ: नंस्यन् · क्त्वा: नत्वा · ल्यप्: प्रणत्य · तुमुन्: नन्तुम् · णमुल्: नामम् · घञ्: नामः · क्तिन्: नति · क्वसु: नेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नत
नत
nata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नत १ वि॰ [सं॰]
१. मुड़ा हुआ । टेढ़ा ।
२. नम्र । विनीत । झुका हुआ ।
३. प्रणत । नमत करता हुआ ।
४. पराजित । परास्त [को॰] ।
नत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तगर की जड़ । तगरमूल ।
२. मध्याह्न रेखा से खमध्य या किसी ग्रह की दूरी ।
६. झुकने की स्थिति ।
४. नितंब । जैसे नततट [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नत mfn. bent, bowed, curved, inclined, inclining, RV. &c. &c.
bowing to, saluting (acc. or gen.), BhP. vi, 9, 40; v, 18, 4
depressed, sunk, flat
deep, hanging down, MBh.; Kāv. &c.
ifc. bent down by or turned towards (cf. वाम- add.)
cerebralized (as the letter न् cf. नति), RPrāt.
नत m. n. Tabernaemontana Coronaria, L.
नत n. zenith-distance at meridian transit, Sūryas.
hour-angle or distance in time from meridian, ib.
inclination, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (525,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नत p. p. [नम्-क्त] 1 Bent, bowed, stooping, inclined. --2 Sunk, depressed. --3 Crooked, curved. --तं 1 The distance of any planet from the meridian. --2 The zenith distance at a meridian transit. --Comp. --अंशः zenith distance. --अंग a. {1} bending the body. {2} stooping, bowed. --(गी) {1} a woman with stooping limbs. {2} a woman in general. --उन्नत a. high and low; Ś. 4. 15. --नाडी, --नाडिका {1} the distance in time of any planet from the meridian. {2} any hour of birth after noon or before midnight. --नासिक a. flat-nosed. --पर्वन् a. flatjointed. --भ्रूः a woman with curved eye-brows.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0606-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नत त्रि० नम--कर्त्तरि क्त । १ नम्रीभूते २ कुटिले च मेदि० । “नतभ्रुवो नव्यजनापनेयः” उद्भदः । सि० शि० प्रमिता० उक्ते येन कालेन मध्याह्नान्नतोरविस्तादृशे २ काल- भेदे उन्नतशब्दे १८८ । ८९ पृ० दृश्यम् “पूर्वं नतं स्याद्दि- नरात्रिखण्डं दिवानिशोरिष्टघटीविहीनम् । दिवानिशो- रिष्टघटीषु शुद्धं द्युरात्रिखण्डं त्वपरं नतं स्यात्” नी० ता० उक्ते ३ इष्टघटीहीने दिवारात्रार्द्धकाले इष्टघटीतो वा हीने ४ तथाभूते काले च छायया दिनज्ञानार्थे ५ धनुः- कलाभेदे च सच सू० सि० रङ्गनाथाभ्यां दर्शितो यथा “मध्यच्छाया भुजस्तेन गुणिता त्रिभमौर्विका । स्व- कर्णाप्ता धनुर्लिप्ता नतास्ता दक्षिणे भुजे । उत्तराश्चो- त्तरे याम्यास्ताः सूर्यक्रान्तिलिप्तिकाः । दिग्भेदे मि- श्रिताः सोम्ये विश्लिष्टाश्चाक्षलिप्तिकाः” सू० सि० “अभीष्ट- दिने माध्याह्निकी छाया भुजसंज्ञा ज्ञेया । तेन भुजेन त्रिज्या गुणिता मध्याह्नच्छायाकर्णेन भक्ता फलस्य धनुःकला नता नतसंज्ञास्ताः नतकला दक्षिणे भुजे मध्याह्नच्छायारूपभुजे प्राच्यापरसूत्रमध्याद्दक्षिण- दिक्स्थे सति उत्तरदिक्वा, उत्तरे भुजे दक्षिणाः । चो विषयव्यवस्थार्थकः । ता नतकलाः सूर्यक्रान्तिनत- कलाः प्रागुक्ताः, दिग्भेदस्वदिशोर्भिन्नत्वे मिश्रिताः संयुक्ताः साम्येऽभिन्नदिक्त्वे विश्लिष्टा अन्तरिताः । द्वाद- शाङ्गुलशङ्कुकोटौ मध्याह्नच्छायाकर्णे वा मध्यच्छाया भुज्स्तथा खस्वस्तिकान्मध्याह्नकाले सूर्यस्य याम्यो- तरवृत्ते यदन्तरेण नतत्वं ता नतकलास्तज्ज्या नतां- शज्या मध्याह्नोन्नतांशज्यारूपशङ्कौ त्रिज्याकर्णे वा भुज इति मध्याह्नच्छायाकर्णे मध्याह्नच्छाया भुजस्तदा [] त्रिज्याकर्क्षे को बुज इत्यनुपातेन नतज्य तद्धनुरत्र कलात्मकत्वान्नतकलास्ता ग्रहसम्बद्धा इति छायादिग्- विपरीतदिक्काः । अथ क्रान्त्यंशाक्षांशयोरेकदिक्त्वे यो- गेन नतांशा इति दक्षिणा नतकला दक्षिणक्रान्ति कलाभिर्हीना अक्षांशा भवन्ति । क्रान्त्यंशाक्षांशयोर्भि- न्नदिक्त्वेऽन्तरेण नतांशा यदि दक्षिणास्तदा क्रान्त्यू- नाक्षांशस्य नतत्वादुत्तरक्रान्तियुता अक्षांशाः यदि तूत्तरास्तदाक्षोनक्रान्तेर्नतत्वान्नतोनोत्तरक्रान्तिरक्ष इति सम्यगुपपन्नम्” रङ्ग । अधिकं नतिशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3953-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नतं, क्ली, (नम + क्तः ।) तगरपादी । तगर- मूलम् । इति मेदिनी । ते, २९ ॥ (पर्य्यायो- ऽस्य यथा, -- [] “कालानुशारिवावक्रं तगरं कुटिलं शठम् । महोरगं नतं जिह्मं दीनं तगरपादिकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
नतः, पुं, (नमति स्मेति । नम + क्तः ।) जन्म- नाडिकाविशेषः । तद्यथा, -- “असकृत्कर्म्मणा येन यान्ति दृक्तुल्यतां दिवि । नतोन्नतौ ततः साध्यौ भावाः खेटबलानि षट् ॥ दिनार्द्धान्तरिता जन्मनाडिका नतनाडिका । पूर्व्वापरार्द्धे जातस्य प्राक्पराख्या दिने भवेत् ॥ रात्रेर्गतघटीशेषघटीदिनार्द्धसंयुता । परपूर्व्वाभिधा ज्ञेया रजन्यां नतनाडिका ॥” इति कोंष्ठीप्रदीपः ॥
नतः, त्रि, (नम + क्तः ।) कुटिलः । नम्रः । इति मेदिनी । ते, २९ ॥ (यथा, हरिवंशे । २०१ । ३९ । “पतन्ति युगपत् सर्व्वे पादयोर्मूर्द्धभिर्नताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-819-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नत" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नतनत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नम् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: नत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नत 📚 ➤ झुका हुआ, प्रणत, झुकने वाला, रुझान वाला
संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च · पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नत 📚मुड़ा हुआ । टेढ़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नत
टेढ़ा (३.१.७०) — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, आविद्ध, कुटिल, भुग्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नत: नम् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें