🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:24:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नतांगी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नताम्+गि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नताम्

अर्थ: झुका हुआ, प्रणत, झुकने वाला, रुझान वाला

संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च

अंग्रेज़ी: to salute,to greet, to respect, to bend, to sound

व्युत्पत्ति: नम् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नम् + क्त
  2. नत् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन
  3. नत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानतानतेनताः
द्वितीयानताम्नतेनताः
तृतीयानतयानताभ्याम्नताभिः
चतुर्थीनतायैनताभ्याम्नताभ्यः
पञ्चमीनतायाःनताभ्याम्नताभ्यः
षष्ठीनतायाःनतयोःनतानाम्
सप्तमीनतायाम्नतयोःनतासु
सम्बोधनहे नतेहे नतेहे नताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नम् (भ्वादिगण) · अर्थ: नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना (प्रह्वत्वे शब्दे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनमतिनमतःनमन्ति
मध्यमनमसिनमथःनमथ
उत्तमनमामिनमावःनमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नमति · लिट्: ननाम · लुट्: नन्ता · लृट्: नंस्यति · लोट्: नमतात् · लङ्: अनमत् · विधिलिङ्: नमेत् · आशीर्लिङ्: नम्यात् · लुङ्: अनंसीत् · लृङ्: अनंस्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नमन · ण्वुल्: नामकः · तृच्: नन्ता · यत्: नम्यः · तव्य: नन्तव्यः · अनीयर्: नमनीयः · क्त: नतः · क्तवतु: नतवान् · शतृ: नमन् · स्य-शतृ: नंस्यन् · क्त्वा: नत्वा · ल्यप्: प्रणत्य · तुमुन्: नन्तुम् · णमुल्: नामम् · घञ्: नामः · क्तिन्: नति · क्वसु: नेमिवान्

गि

अर्थ: शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sing

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागाःगौगाः
द्वितीयागाम्गौगः
तृतीयागागाभ्याम्गाभिः
चतुर्थीगेगाभ्याम्गाभ्यः
पञ्चमीगःगाभ्याम्गाभ्यः
षष्ठीगःगोःगाम्
सप्तमीगिगोःगासु
सम्बोधनहे गाःहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गाना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगायतिगायतःगायन्ति
मध्यमगायसिगायथःगायथ
उत्तमगायामिगायावःगायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गायति · लिट्: जगौ · लुट्: गाता · लृट्: गास्यति · लोट्: गायतात् · लङ्: अगायत् · विधिलिङ्: गायेत् · आशीर्लिङ्: गेयात् · लुङ्: अगासीत् · लृङ्: अगास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गान · ण्वुल्: गायकः · तृच्: गाता · यत्: गेयः · तव्य: गातव्यः · अनीयर्: गानीयः · क्त: गीतः · क्तवतु: गीतवान् · शतृ: गायन् · स्य-शतृ: गास्यन् · क्त्वा: गीत्वा · ल्यप्: प्रगाय · तुमुन्: गातुम् · णमुल्: गायम् · घञ्: गायः · क्तिन्: गीति · क्वसु: जगिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नताम्नता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नम् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: नत् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन | नत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन
गिगा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नताम् 📚 ➤ झुका हुआ, प्रणत, झुकने वाला, रुझान वाला
संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च

गि 📚 ➤ शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नता 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नतांगीनताम् + गिअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)
नतांगीगि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नताम्: नम् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)
  • गि: गै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें