🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:59:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नतु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

न-+तु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तु

अर्थ: अर्थ (‘परन्तु इसके विपरीत’ ‘दूसरी ओर’ ‘तो भी’)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तु
तु
tu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया प्रसंग आरम्भ (1.1.5) अथ
'तु' — भेद (परन्तु), निश्चय (3.3.257)
(श्लोक का) पाद पूरा करने के लिये (3.4.5) हि · स्म · वै
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तु इसे व्यर्थ छेड़कर अपने सिर आफत लाया । (२) संकट में पड़ना । दु:ख को बुलाना । अपने को झंझट में डालना । जैसै— तुम तो रोज अपने सिर पर एक न इक आफत लाया करते हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तु cl. 2. (तौति, Dhātup.; fut. 2nd तोता or तविता, Vop.) to have authority, be strong, RV. i, 94, 2 (pf. तूताव cf. Naigh. iv, 1; Pāṇ. vi, 1, 7, Kāś.); to go, Dhātup.; to injure, ib. : Caus. (aor. तूतोत्, 2. sg. ˚तोस्) to make strong or efficient, RV. ii, 20, 5; vi, 26, 4; cf. उत्-, सं-; तवस्, &c., तीव्र;
तु [Zend tav, ‘to be able’; Lat. tumour, tueri, totus.]
2. तु ind. (never found at the beginning of a sentence or verse; metrically also तू, RV.; cf. Pāṇ. vi, 3, 133) pray! I beg, do, now, then, Lat.dum used (esp. with the Imper.), RV.
but (also with एव or वै following), AV. iv, 18, 6; TS.; ŚBr. &c.
and, Mn. ii, 22
or, i, 68; xi, 202
often incorrectly written for नु, MBh. (i, 6151 B. and C.)
sometimes used as a mere expletive
च — न तु though — still not
न — अपि तु not — but
न च — अपि तु not — but
कामं — तु though — still
कामं च — तु though — still
किं तु though — still
परं तु though — still
कामं — न तु it is true — but not, ere — than
भूयस् — न तु it is true — but not, ere — than
वरम् — न तु it is true — but not, ere — than
किं तु still, nevertheless
न — परं तु not — however
तु — तु certainly — but, Hit. i, 2, 33.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तु {c2c} P. (तौति and तवीति) 1 To have authority or power, to be strong. --2 To get, attain. --3 To thrive, increase, become full. --4 To go, move. --5 To injure, hurt, strike.
तु ind. (Never used at the beginning of a sentence, but usually after the first word) 1 An adversative particle meaning ‘but’, ‘on the contrary’, ‘on the other hand’, ‘nevertheless’; स सर्वेषां सुखानामंतं ययौ । एकं तु सुतमुखदर्शनसुखं न लेभे K. 59; विपर्यये तु पितुरस्याः समीपनयनमवस्थितमेव Ś. 5; (in this sense तु is often added to किं and परं, and किंतु and परंतु are, unlike तु, always used at the beginning of a sentence). --2 And now, on one's part, and; [] एकदा तु प्रतीहारी समुपसृत्याब्रवीत् K. 8; राजा तु तामार्यां श्रुत्वाऽब्रवीत् 12. --3 As to, as regards, as for; प्रवर्त्यतां ब्राह्मणानुद्दिश्य पाकः । चंद्रोपरागं प्रति तु केनापि विप्रलब्धासि Mu. 1; Māl. 8. 4. --4 It sometimes marks a difference (भेद) or superior quality; मृष्टं पयो मृष्टतरं तु दुग्धं G. M. --5 Sometimes it is used as an emphatic particle; भीमस्तु पांडवानां रौद्रः G. M. --6 And sometimes it is used as a mere expletive; निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणैकप्रयोजनं Chandr. 2. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तु वृत्तौ (वृद्धौ पा०) अक० हिंसायां पूर्त्तौ च सक० अदा० पर० अनिट् । तौति तवीति । अतौषीत् । अत्र “नाभ्यस्तस्याचि- पिति सार्वधातुके” ७ । ३ । ८७ । “सूत्रतः सार्वधातुके इत्य- [] स्यानुवृत्तिसम्भवेऽपि “तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके” ७ । ३ । ९५ पा० सूत्रे “पुनः सार्वधातुकग्रहणमपिदर्थमिति” सि० कौ० । तेन “उतो वृद्धिर्लुकि हलि” ७ । ३ । ८९ पा० सूत्रात् हलीत्यस्य “ब्रुवईट्” ७ । ३ । ९३ पा० सूत्रात् “ईटः यङो वा” सू० वेत्यस्य चानुवृत्तिः न पितीत्यस्य तेन तुवीतः तुतः तुवीथः तुथः । अचि तु न । तुवन्ति । मुग्धबोधकृत्तुहलोत्यस्यानुवृत्तिवत् पितीत्यस्यानुवृत्तिरिति वभ्राम” तेन तन्मते तुत इत्येव इति भेदः । तुताव । वेदे तुजादि० अभ्यासदीर्घः । “स तूताब नैनमश्नीत्यंहतिरग्ने!” ऋ० १ । ९४ । २ “ब्रह्मा तूतोदिन्द्रो गातुमिष्मन्” ऋ० २ । २० । ५ । तु वृद्धावित्यस्य लङि बहुलं छन्दसि विकरणस्य श्लुः । अडागमाभावश्च” भा० ।
तु अव्य० तुद--मितद्रु० डु । १ पादपूरणार्थे निरर्थके । “निर- र्थकं तुहीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम्” चन्द्रालोकः । २ भेदे ३ अवधारणे अमरः । ४ समुच्चये ५ पक्षान्तरे ६ नियोगे ७ प्रशं- सायां८विनिग्रहे शब्दर० तत्र पक्षान्तरे “आचारेण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाक् भवेत्” मनुः । समुच्चये “उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं तु कामतः । स्नात्वा तु विप्रो दिग्वासाः प्रा- णायामेन शुध्यति” मनुः । पूजायामेतद्योगे “तुपश्य पश्यताहैः पूजायाम्” पा० तिङन्तं न निहन्यते” आदह सुधाम तु पुनर्गर्भस्तु मेनिरे” सि० कौ० धृता श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3320-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तु, ल वृत्तौ । हिंसायाम् । पूर्त्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (अदां-परं-अकं-सकं च-सेट् ।) ल, तौति तवीति । इति दुर्गादासः ॥
तु, व्य, पादपूरणम् । (यथा, मनुः । ११ । २०७ । “अवगूर्य्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहत्य च । जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते ॥”) भेदः । अवधारणम् । इत्यमरः ॥ संमुच्चयः । (यथा, मनुः । ११ । २०२ । “उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानन्तु कामतः । स्नात्वा तु विप्रो दिग्वासाः प्राणायामेन शुध्यति ॥”) पक्षान्तरम् । नियोगः । प्रशंसा । विनिग्रहः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-630-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
न-तुसमास: न + तु नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नतु 📚न 📚तु ➤ न (निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक,…) + तु (अर्थ (‘परन्तु इसके विपरीत’ ‘दूसरी ओर’ ‘तो भी’))

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तु 📚इसे व्यर्थ छेड़कर अपने सिर आफत लाया । (२) संकट में पड़ना । दु:ख को बुल…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नतु = न + तु नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें