🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नमनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नमन्+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नमन्

अर्थ: नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना

संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च

अंग्रेज़ी: to salute,to greet, to respect, to bend, to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. नमत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नम् + शतृ
  3. नमत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नम् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नम् (भ्वादिगण) · अर्थ: नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना (प्रह्वत्वे शब्दे च)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनमत् / अनमद्अनमताम्अनमन्
मध्यमअनमःअनमतम्अनमत
उत्तमअनमम्अनमावअनमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नमति · लिट्: ननाम · लुट्: नन्ता · लृट्: नंस्यति · लोट्: नमतात् · लङ्: अनमत् · विधिलिङ्: नमेत् · आशीर्लिङ्: नम्यात् · लुङ्: अनंसीत् · लृङ्: अनंस्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नमन · ण्वुल्: नामकः · तृच्: नन्ता · यत्: नम्यः · तव्य: नन्तव्यः · अनीयर्: नमनीयः · क्त: नतः · क्तवतु: नतवान् · शतृ: नमन् · स्य-शतृ: नंस्यन् · क्त्वा: नत्वा · ल्यप्: प्रणत्य · तुमुन्: नन्तुम् · णमुल्: नामम् · घञ्: नामः · क्तिन्: नति · क्वसु: नेमिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नम्
नम्
nam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नम् cl. 1. P. नमति (Dhātup. xxiii, 12), ˚ते (mostly intrans.; cf. Pāṇ. iii, 1, 89; pr. p. Ā. नमान, R.; pf. P. नानाम or ननाम, RV. &c.; 2. sg. नेमिथ, or ननन्थ, Vop.; Subj. ननमस्, RV.; 3. pl. नेमुर्, Kāv.; Ā. नेमे, RV.; 3. pl. -ननामिरे, MBh.; aor. P. अनान्, Kāṭh.; अनंसीत्, Daś.; Ā. अनंस्त Gr.; 3. pl. अनंसत, Br.; Subj. नंसै, नंसन्ते, RV.; fut. नंस्यति, Br.; नमिष्यति, Hariv.; नन्ता, Siddh.; inf. -नमम्, -नमे, RV.; नन्तुम्, नमितुम्, Kāv.; ind.p. नत्वा, BhP.; Kathās.; -नत्य, Br.; -नम्य, MBh.) to bend or bow (either trans. or oftener intr.), to bow to, subject or submit one's self (with gen. dat. or acc.), RV. &c. &c.; (with हिरुक्) to turn away, keep aside, AV. iv, 1, 3; to turn towards i.e. to aim at (gen.) with (instr.), RV. i, 165, 6; to yield or give way, keep quiet or be silent, Bālar. vi, 12; (in gram.) to change a dental letter into a cerebral, RPrāt. : Pass. नम्यते, to be bent or bowed; yield or submit to, TUp. iii, 10, 4 : Caus. नमयति, RV. &c. &c. (नामयति, Up. &c.; नाम्यति [!] Mṛcch. i, 30; aor. अनीनमत्, RV.; Pass. नाम्यते, ˚ति, MBh. &c.) to cause to bow or sink, incline, RV. &c. &c.; (with चापम्) to bend a bow, MBh.; Hariv. &c.; to turn away or ward off, RV.; to aim at (gen.), ix, 97, 15; (in gram.) to change a dental letter into a cerebral, RPrāt. : Desid. निनंसति, Gr. : Intens. नन्नमीति, RV.; नन्नम्यते, KātyŚr. (3. sg. नम्नते impf. अनम्नत, p. नममान, RV.) to bow or submit one's self to (dat.), RV.; Br.
नम् [cf. Zd. nam, nemaiti; Gk. νέμω, νέμος, νόμος; Lat. nemus; Goth., Old Sax., Angl.Sax. niman; HGerm. nëman, nëmen, nehmen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (528,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नम् {c1c} P., sometimes A. (नमति-ते, ननाम, अनंसीत्, नंस्यति, नत; caus. नमयति-ते or नामयति-ते, but with a preposition नमयति only; desid. निनंसति) 1 To bow to, make obeisance to, salute (as a mark of respect) (with acc. or dat.); इयं नमति वः सर्वान् त्रिलोचनवधूरिति Ku. 6. 89; Bg. 11. 37; Bk. 9. 51, 10. 31; 12. 39; Śi. 4. 57. --2 To submit or subject oneself, bow down; अशक्तः संधिमान् नमेत् Kām. 8. 55. --3 To bend, sink; go down; अनंसीद्भूर्भरेणास्य Bk. 15. 25. नेमुः सर्वदिशः K. 55; उन्नमति नमति वर्षति…मेघः Mk. 5. 26. --4 To stoop, be inclined. --5 To be bent or curved. --6 To sound. --7 To change a dental to a lingual letter. --Caus. 1 To bend, make curved. --2 To bend (as a bow); Ś. 2. 3. --3 To cause to sink. --4 To prevent, ward off.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0608-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नमन्नम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: नमत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नम् + शतृ | नमत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नम् + शतृ
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नमन् 📚 ➤ नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना
संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नम् 📚cl. 1. P. नमति (Dhātup. xxiii, 12), ˚ते (mostly intrans.; cf. Pāṇ. ii…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नमनिनमन् + इहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें