🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:42:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नर्ति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नर्ति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नर्ति

अर्थ: नाचना, नृत्य करना

संस्कृत: गात्रविक्षेपे

अंग्रेज़ी: to dance,to gesticulate, to enact

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नृत् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. नर्तिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. नर्तिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. नर्तिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नृत् (दिवादिगण) · अर्थ: नाचना, नृत्य करना (गात्रविक्षेपे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनर्तीत् / अनर्तीद्अनर्तिष्टाम्अनर्तिषुः
मध्यमअनर्तीःअनर्तिष्टम्अनर्तिष्ट
उत्तमअनर्तिषम्अनर्तिष्वअनर्तिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नृत्यति · लिट्: ननर्त · लुट्: नर्तिता · लृट्: नर्तिष्यति · लोट्: नृत्यतात् · लङ्: अनृत्यत् · विधिलिङ्: नृत्येत् · आशीर्लिङ्: नृत्यात् · लुङ्: अनर्तीत् · लृङ्: अनर्तिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नर्तन · ण्वुल्: नर्तकः · तृच्: नर्तिता · तव्य: नर्तितव्यः · अनीयर्: नर्तनीयः · क्त: नृत्तः · क्तवतु: नृत्तवान् · शतृ: नृत्यन् · स्य-शतृ: नर्त्स्यन् · क्त्वा: नर्तित्वा · ल्यप्: प्रनृत्य · तुमुन्: नर्तितुम् · णमुल्: नर्तम् · घञ्: नर्तः · क्तिन्: नृत्ति · क्वसु: ननृत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नृत्
नृत्
nṛt
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नृत् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 9) नृत्यति (ep. also ˚ते; pf. ननर्त, ननृतुर्, MBh.; aor. अनर्तिषुर्, RV.; -नृतुर् [cf. आ-√ नृत्]; p. नृतमान [?] ib. v, 33, 6; fut. नर्तिष्यति, MBh. &c.; नर्त्स्यति and नर्तिता Gr.; inf. नर्तितुम् and नर्त्तुम्, MBh. &c.; ind.p. नर्तित्वा, ib., -नर्तम्, Br.), to dance, RV. &c. &c.; to act on the stage, represent (acc.), Hariv. &c.; to dance about (acc.), R. : Caus. नर्तयति, ˚ते, to cause to dance, RV. &c. &c.: Desid. निनृत्सति and निनर्तिषति, Pāṇ. vii, 2, 57 : Intens. नरिनर्त्ति or नरीनर्त्ति, Var.; Kāv. ; नरीनृत्यते, ˚ति, Kāv.; नर्नर्त्ति, नर्नृतीति, नरिनृतीति or नरीनृतीति Gr., to dance about or cause to dance about (cf. नट्).
2. नृत् f. dancing, gesticulation, AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (568,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृत् {c4c} P. (नृत्यति, प्रणृत्यति, नृत्त) 1 To dance, move about; नृत्यति युवतिजनेन समं सखि Gīt. 1; लोलोर्मौ पयसि महोत्पलं ननर्त Śi. 8. 23; Bk. 3. 43. --2 To act on the stage. --3 To gesticulate, play. --Caus. (नर्तयति-ते) 1 To cause to dance; त्वमाशे मोघाशे किमपरमतो नर्तयसि मां Bh. 3. 6; तालैः शिंजावलयसुभगैर्नर्तितः कांतया मे Me. 79, U. 3. 19. --2 To cause to move. --WITH आ (caus.) {1} to cause to dance. {2} to cause to dance or move quickly, shake; मरुद्भिरानर्तितनक्तमाले R. 5. 42; Amaru. 32; Rs. 3. 10. --प्र to dance &c. --प्रति to ridicule by dancing in return.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नर्तिनृत् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: नर्तिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | नर्तिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नर्ति 📚 ➤ नाचना, नृत्य करना
संस्कृत: गात्रविक्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नृत् 📚cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 9) नृत्यति (ep. also ˚ते; pf. ननर्त, ननृतुर्…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें