🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नृत्
nṛt
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नृत् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 9) नृत्यति (ep. also ˚ते; pf. ननर्त, ननृतुर्, MBh.; aor. अनर्तिषुर्, RV.; -नृतुर् [cf. आ-√ नृत्]; p. नृतमान [?] ib. v, 33, 6; fut. नर्तिष्यति, MBh. &c.; नर्त्स्यति and नर्तिता Gr.; inf. नर्तितुम् and नर्त्तुम्, MBh. &c.; ind.p. नर्तित्वा, ib., -नर्तम्, Br.), to dance, RV. &c. &c.; to act on the stage, represent (acc.), Hariv. &c.; to dance about (acc.), R. : Caus. नर्तयति, ˚ते, to cause to dance, RV. &c. &c.: Desid. निनृत्सति and निनर्तिषति, Pāṇ. vii, 2, 57 : Intens. नरिनर्त्ति or नरीनर्त्ति, Var.; Kāv. ; नरीनृत्यते, ˚ति, Kāv.; नर्नर्त्ति, नर्नृतीति, नरिनृतीति or नरीनृतीति Gr., to dance about or cause to dance about (cf. नट्).
2. नृत् f. dancing, gesticulation, AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (568,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृत् {c4c} P. (नृत्यति, प्रणृत्यति, नृत्त) 1 To dance, move about; नृत्यति युवतिजनेन समं सखि Gīt. 1; लोलोर्मौ पयसि महोत्पलं ननर्त Śi. 8. 23; Bk. 3. 43. --2 To act on the stage. --3 To gesticulate, play. --Caus. (नर्तयति-ते) 1 To cause to dance; त्वमाशे मोघाशे किमपरमतो नर्तयसि मां Bh. 3. 6; तालैः शिंजावलयसुभगैर्नर्तितः कांतया मे Me. 79, U. 3. 19. --2 To cause to move. --WITH आ (caus.) {1} to cause to dance. {2} to cause to dance or move quickly, shake; मरुद्भिरानर्तितनक्तमाले R. 5. 42; Amaru. 32; Rs. 3. 10. --प्र to dance &c. --प्रति to ridicule by dancing in return.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें