🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:30:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नर्तित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नर्तित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नर्तित

अर्थ: नाचा हुआ, नचाया हुआ

संस्कृत: गात्रविक्षेपे

अंग्रेज़ी: to dance,to gesticulate, to enact

व्युत्पत्ति: नृत् + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नर्तित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + णिच्+क्त
  2. नर्तित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नर्तित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानर्तितःनर्तितौनर्तिताः
द्वितीयानर्तितम्नर्तितौनर्तितान्
तृतीयानर्तितेननर्तिताभ्याम्नर्तितैः
चतुर्थीनर्तितायनर्तिताभ्याम्नर्तितेभ्यः
पञ्चमीनर्तितात् / नर्तिताद्नर्तिताभ्याम्नर्तितेभ्यः
षष्ठीनर्तितस्यनर्तितयोःनर्तितानाम्
सप्तमीनर्तितेनर्तितयोःनर्तितेषु
सम्बोधनहे नर्तितहे नर्तितौहे नर्तिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नृत् (दिवादिगण) · अर्थ: नाचना, नृत्य करना (गात्रविक्षेपे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनृत्यतिनृत्यतःनृत्यन्ति
मध्यमनृत्यसिनृत्यथःनृत्यथ
उत्तमनृत्यामिनृत्यावःनृत्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नृत्यति · लिट्: ननर्त · लुट्: नर्तिता · लृट्: नर्तिष्यति · लोट्: नृत्यतात् · लङ्: अनृत्यत् · विधिलिङ्: नृत्येत् · आशीर्लिङ्: नृत्यात् · लुङ्: अनर्तीत् · लृङ्: अनर्तिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नर्तन · ण्वुल्: नर्तकः · तृच्: नर्तिता · तव्य: नर्तितव्यः · अनीयर्: नर्तनीयः · क्त: नृत्तः · क्तवतु: नृत्तवान् · शतृ: नृत्यन् · स्य-शतृ: नर्त्स्यन् · क्त्वा: नर्तित्वा · ल्यप्: प्रनृत्य · तुमुन्: नर्तितुम् · णमुल्: नर्तम् · घञ्: नर्तः · क्तिन्: नृत्ति · क्वसु: ननृत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नर्तित
नर्तित
nartita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नर्तित १ वि॰ [सं॰]
१. नाचता हुआ । नृत्यशील [को॰] ।
नर्तित २ संज्ञा पुं॰ नृत्य । नाच [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्तित mfn. made to dance, dandled, Kāv.
नर्तित n. dance, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (529,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्तित a. 1 Danced, made to dance. --2 Dancing, moving to and fro.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0610-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्त्तित त्रि० नृत--णिच् कर्मणि क्त । कृतताण्डवे चालिते “सललितनर्त्तितवामपादपद्मा” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3979,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नर्तितनर्तित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: नर्तित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नर्तित 📚 ➤ नाचा हुआ, नचाया हुआ
संस्कृत: गात्रविक्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नर्तित 📚नाचता हुआ । नृत्यशील🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नर्तित: नृत् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬