🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:52:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नवाबी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नव+अप्-+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नव

अर्थ: नौ

संस्कृत: नव

अंग्रेज़ी: Nine

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नवन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. नवन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. नवन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. नव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. नव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नवन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानवानवानौनवानः
द्वितीयानवानम्नवानौनव्ञः
तृतीयानव्ञानवभ्याम्नवभिः
चतुर्थीनव्ञेनवभ्याम्नवभ्यः
पञ्चमीनव्ञःनवभ्याम्नवभ्यः
षष्ठीनव्ञःनव्ञोःनव्ञाम्
सप्तमीनव्ञि / नवनिनव्ञोःनवसु
सम्बोधनहे नवन्हे नवानौहे नवानः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नवन्
नवन्
navan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नवन् pl. (nom. acc. नव; instr. नवभिस् abl. dat. ˚भ्यस् loc. ˚सु; Class. also नवभिस्, ˚भ्यस्, ˚सु; gen. नवानाम्, Pāṇ. vi, 1, 177 &c.) nine, RV.; &c.
नवन् [cf. Zd. navan; Gk. ἐννέα for ἐ-νϝεα fr. ἐ-νεϝα; Lat., nǒvem; Goth. and Old HGerm. niun, OSax. and Angl.Sax. nigun, NHGerm. neun, Eng. nine.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (531,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नवन् num. a. (always pl.) Nine; नवतिं नवाधिकां R. 3. 69; see comp. below. (At the beginning of comp. नवन् drops its final न्). --Comp. --अशीतिः f. eighty-nine. --अर्चिस् m., --दीधेतिः the planet Mars. --कृत्वस् ind. nine times. --ग्रहाः (m. pl.) the nine planets; see under ग्रह. --चत्वारिंश a. forty-ninth. --चत्वारिंशत् f. forty-nine. --छिद्रं, --द्वारं the body (having nine apertures; see ख). --त्रिंश a. thirty-ninth. --त्रिंशन् f. thirty nine. --दश a. nineteenth. --दशत् pl. nineteen. --दुर्गा Durgā in her nine forms. --नवतिः f. ninetynine. --निधि m. pl. the nine treasures of Kubera, i. e. महपद्मश्च पद्मश्च शखो मकरकच्छपौ । मुकुंदकुंदनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥. --पंचाश a. fifty-ninth. --पंचाशत् f. fifty-nine. --रत्नं {1} the nine precious jewels; i. e. मुक्तामाणिक्यवैदूर्यगोमेदा वज्रविद्रुमौ । पद्मरागो मरकतं नीलश्चति यथाक्रमं ॥. {2} ‘the nine gems’ or poets at the court of king Vikramāditya: --धन्वंतरिक्षपणकामरसिंहशंकुवेतालभट्टघटकर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥. --रसाः (m. pl.) the nine sentiments in poetry; see under अष्टरस and रस also. --रात्रं {1} a period of nine days. {2} the first nine days of the month of Āśvina held sacred to Durgā. --विंश a. twenty-ninth. --विंशतिः f. twenty-nine. --विध a. ninefold, of nine kinds or sorts. --व्यूहः an epithet of Viṣṇu. --शतं {1} one hundred and nine. {2} nine hundred. --शायकः N. given to nine inferior tribes; they are; --गोपो माली तथा तैली तंत्री मोदकवारुजी । कुलालः कर्मकारश्च नापितो नवशायकाः ॥. Parāśara. --षष्टिः f. sixty-nine. --सप्ततिः seventy-nine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नवन् त्रि० ब० व० । नृ--कनिन् बा० गुणः । १ संख्याभेदे (नय) संख्यायां २ तद्युक्ते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3988,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नवनवन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: नवन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | नवन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
अप्-ईसमास: अप् + ई तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नव 📚 ➤ नौ
संस्कृत: नव

अप्ई 📚अप् 📚ई ➤ अप् (पानी) + ई (खिन्नता)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नवन् 📚pl. (nom. acc. नव; instr. नवभिस् abl. dat. ˚भ्यस् loc. ˚सु; Class. a…🔵🟣🟢
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नवन्
नया (३.१.७६) — प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नवीन, नूतन
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नवाबीनव + अप्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
नवाबीअप् + ईजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-ई = अप् + ई तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें