🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:19:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाथमान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाथमान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाथमान

अर्थ: याचना करना, रोगी होना, श्रीमान् होना, आशीर्वाद देना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))

संस्कृत: याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु

अंग्रेज़ी: seeking help, suppliant, MBh. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाथमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नाथ् + शानच्
  2. नाथमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नाथ् + शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नाथमान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाथमानःनाथमानौनाथमानाः
द्वितीयानाथमानम्नाथमानौनाथमानान्
तृतीयानाथमानेननाथमानाभ्याम्नाथमानैः
चतुर्थीनाथमानायनाथमानाभ्याम्नाथमानेभ्यः
पञ्चमीनाथमानात् / नाथमानाद्नाथमानाभ्याम्नाथमानेभ्यः
षष्ठीनाथमानस्यनाथमानयोःनाथमानानाम्
सप्तमीनाथमानेनाथमानयोःनाथमानेषु
सम्बोधनहे नाथमानहे नाथमानौहे नाथमानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नाथ् (भ्वादिगण) · अर्थ: याचना करना, रोगी होना, श्रीमान् होना, आशीर्वाद देना (याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनाथतिनाथतःनाथन्ति
मध्यमनाथसिनाथथःनाथथ
उत्तमनाथामिनाथावःनाथामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नाथति · लट् (आत्मने.): नाथते · लिट्: ननाथ · लिट् (आत्मने.): ननाथे · लुट्: नाथिता · लुट् (आत्मने.): नाथिता · लृट्: नाथिष्यति · लृट् (आत्मने.): नाथिष्यते · लोट्: नाथतात् · लोट् (आत्मने.): नाथताम् · लङ्: अनाथत् · लङ् (आत्मने.): अनाथत · विधिलिङ्: नाथेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नाथेत · आशीर्लिङ्: नाथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नाथिषीष्ट · लुङ्: अनाथीत् · लुङ् (आत्मने.): अनाथिष्ट · लृङ्: अनाथिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनाथिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नाथन · ण्वुल्: नाथकः · तृच्: नाथिता · ण्यत्: नाथ्यः · तव्य: नाथितव्यः · अनीयर्: नाथनीयः · क्त: नाथितः · क्तवतु: नाथितवान् · शतृ: नाथन् · स्य-शतृ: नाथिष्यन् · शानच्: नाथमानः · क्त्वा: नाथित्वा · ल्यप्: प्रनाथ्य · तुमुन्: नाथितुम् · णमुल्: नाथम् · घञ्: नाथः · क्तिन्: नात्ति · क्वसु: ननाथ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाथमान
नाथमान
nāthamāna
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाथमान mfn. seeking help, suppliant, MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाथमाननाथमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नाथ् + शानच् 📚
अन्य सम्भावना: नाथमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नाथ् + शानच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाथमान 📚 ➤ याचना करना, रोगी होना, श्रीमान् होना, आशीर्वाद देना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))
संस्कृत: याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाथमान 📚mfn. seeking help, suppliant, MBh. &c🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नाथमान = नाथ + मान तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • नाथमान: नाथ् + शानच् — वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें