🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:54:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नादेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नादेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नादेय

अर्थ: नदी में उत्पन्न, जलीय, समुद्रीय

व्युत्पत्ति: नदी +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नादेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नादेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नादेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानादेयःनादेयौनादेयाः
द्वितीयानादेयम्नादेयौनादेयान्
तृतीयानादेयेननादेयाभ्याम्नादेयैः
चतुर्थीनादेयायनादेयाभ्याम्नादेयेभ्यः
पञ्चमीनादेयात् / नादेयाद्नादेयाभ्याम्नादेयेभ्यः
षष्ठीनादेयस्यनादेययोःनादेयानाम्
सप्तमीनादेयेनादेययोःनादेयेषु
सम्बोधनहे नादेयहे नादेयौहे नादेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नादेय
नादेय
nādeya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नादेय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ नादेयी]
१. नदी संबंधी । नदी का ।
२. नदी मे होनेवाला ।
नादेय २ संज्ञा पुं॰
१. सेंधा नमक ।
२. सुरमा ।
३. काँस नाम की घास ।
४. जलबेत । अंबुवेतस ।
५. नदी (गंगा) के पुत्र । गांगेय । भीष्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नादेय mfn. not to be taken &c., MW.
2. नादेय mf(ई)n. (fr. नदी) coming from or belonging to a river, fluvial, aquatic, VS.; R.; Suśr.
नादेय m. Saccharum Spontaneum or Calamus, Rotang, L.
नादेय n. rock-salt, Suśr.
antimony, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नादेय (यी f.) [नद्या नदस्य वा ढक्] River-born, aquatic, marine. --यं Rock-salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नादेय त्रि० नद्या इदं तत्र भवो वा नद्या नदस्य वा ढक् । १ नद्याः सम्बन्धिनि २ तत्र भवे च “नद्या नदस्य वा नीरं नादेयमिति कीर्त्तितम् । नादेयमुदकं रूक्षं वातलं लघु दीपनम् । अनभिष्यन्धि विशदं कटुकं कफ- पित्तनुत्” भावप्र० । ३ सैन्धवलवणे न० रत्नमा० । ४ सौवी- राञ्जने न० राजनि० । ५ काशतृणे ६ वानीरवृक्षे पु० राजनि० । ७ अम्बुवेतसे ८ भूमिजम्बूकायां ९ वैज- यन्तिकायां स्त्री ङीप् अमरः । १० नागरङ्गजम्ब्वां ११ व्य- ङ्गुष्ठे स्त्री ङीप् मेदिनो । १२ अग्निमन्थरवृक्षे १३ काक- जम्बूवृक्षे च स्त्री राजनि० । न आदेयम् अदेयं वा १४ अग्राह्ये १५ देये च त्रि० “नादेयं नादेयं शरदि वसन्ते च नादेयम्” वैद्यकम् शरदि नादेयं न ग्राह्यमित्यर्थः । वसन्ते तु न अदेयं देयमित्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4031,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नादेयं, क्ली, (नद्या नदस्य वा इदं तत्र भवं वा । नदी वा नद + ढक् ।) सैन्धवलवणम् । इति रत्नमाला ॥ सौवीराञ्जनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ नदीनदसम्बन्धिजलादौ, त्रि । यथा, -- (“नादेयं नादेयं शरदि वसन्ते च नादेयम् । पानीयं पानीयं शरदि वसन्ते च पानीयम् ॥” इति वैद्यकराजवल्लभीयद्रव्यगुणे ॥) “नद्या नदस्य वा नीरं नादेयमिति कीर्त्तितम् ॥” अस्य गुणाः । यथा, भावप्रकाशे । “नादेयमुदकं रूक्षं वातलं लघु दीपनम् । अनभिष्यन्दि विशदं कटुकं कफपित्तनुत् ॥” (न आदेयमिति विग्रहे अग्राह्ये, त्रि । यथा, -- “सौगन्ध्यहीनं नादेयं पुष्पं कान्तमपि क्वचित् ॥”)
नादेयः, पुं, (नद्यां भवः । नदी + ढक् ।) काश- तृणम् । वानीरवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-859-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नादेयनादेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नादेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नादेय 📚 ➤ नदी में उत्पन्न, जलीय, समुद्रीय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नादेय 📚नदी संबंधी । नदी का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नादेय = ना + देय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें