🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:31:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाभारत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ना-+भारत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भारत

अर्थ: भरत से संबन्ध रखने वाला या भरत की सन्तान

व्युत्पत्ति: भरत+अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भारत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भारत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भारत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभारतःभारतौभारताः
द्वितीयाभारतम्भारतौभारतान्
तृतीयाभारतेनभारताभ्याम्भारतैः
चतुर्थीभारतायभारताभ्याम्भारतेभ्यः
पञ्चमीभारतात् / भारताद्भारताभ्याम्भारतेभ्यः
षष्ठीभारतस्यभारतयोःभारतानाम्
सप्तमीभारतेभारतयोःभारतेषु
सम्बोधनहे भारतहे भारतौहे भारताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भारत
भारत
bhārata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भारत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महाभारत का पूर्वरूप वा मूल जो २४००० श्लोकों का था । वि॰ दे॰ महाभारत ।
२. एक भूभाग (देश= वर्ष) का नाम । यह पुराणानुसार जंबु द्वीप के नौ वर्षों के अंतर्गत है । वि॰ दे॰ भारतवर्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भारत mf(ई)n. descended from Bharata or the Bharatas (applied to Agni either ‘sprung from the priests called Bh˚s’ or ‘bearer of the oblation’), RV. &c. &c.
belonging or relating to the Bharatas (with युद्ध n. संग्राम m. समर m. समिति f. the war or battle of the Bh˚s; with or scil. आख्यान n. with इतिहास m. and कथा f. the story of the Bh˚s, the history or narrative of their war; with or scil. मण्डल n. or वर्ष n. ‘king Bh˚s's realm’ i.e. India), MBh.; Kāv. &c.
inhabiting Bh˚ i.e. India, BhP.
भारत m. a descendant of Bharata (also in pl. for भरतास्), RV. &c. &c.
(with अश्व-मेध), N. of the author of RV. v, 27
(with देव-वात and देव-श्रवस्), N. of the authors of RV. iii, 23
fire, L.
an actor, L. (cf. भरत)
N. of the sun shining on the south of Meru, L.
भारत n. the land of Bh˚s i.e. India (cf. above)
the story of the Bh˚s and their wars (sometimes identified with the Mahā-bhārata, and sometimes distinguished from it), MBh.; Rājat.; IW. 371 n. 1 and 2
(with सरस्), N. of a lake, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (753,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भारत a. (ती f.) [भरतस्येदं, भारतान् भरतवंश्य नधिकृत्य कृतो ग्रंथः अण्] Belonging to or descended from Bharata. --तः 1 A descendant of Bharata. --2 An inhabitant of Bharatavarṣa or India. --3 An actor. --4 An epithet of the sun shining on the south of Meru. --तं 1 India, the country of Bharata; Śi. 14. 5. --2 N. of the most celebrated epic poem in Sanskrit which gives the history of the descendants of Bharata with innumerable episodes. (It is attributed to Vyāsa or कृष्णद्वैपायन, but the work, as we have it at present, is evidently the production of many hands); श्रवणांजलिपुटपेयं विरचितवान् भारताख्यममृतं यः । तमहमरागमकृष्णं कृष्णद्वैपायनं वंदे Ve. 1. 4; व्यासगिरां निर्यासं सारं विश्वस्य भारतं वंदे । भूषणतयैव संज्ञां यदंकितां भारती वहति ॥ Āryā S. 31. --3 The science of music and dramaturgy founded by Bharata. --ती 1 Speech, [] voice, words, eloquence; भारतीनिर्घोषः U. 3; तमर्थमिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि Ku. 6. 79; नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति K. P. 1. --2 The goddess of speech, Sarasvatī. --3 N. of a particular kind of style; भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः S. D. 285. --4 A quail. --5 The dramatic art in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0813-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भारत" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ना-भारतसमास: ना + भारत कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: भारत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भारत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाभारत 📚ना 📚भारत ➤ ना (मनुष्य, एक व्यक्ति) + भारत (भरत से संबन्ध रखने वाला या भरत की सन्तान)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ना 📚एक शब्द जिसका प्रयोग अस्वीकृति या निषेध सूचित करने के लिये होता है । न…🟠🔵🟣🟢🟤
भारत 📚महाभारत का पूर्वरूप वा मूल जो २४००० श्लोकों का था । वि॰ दे॰ 'महाभारत'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नाभारत = ना + भारत कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • भारत: भरत+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें