🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:49:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निंदित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निंदित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निंदित

अर्थ: कलंकित, दोषारोपित, गाली दिया हुआ, बदनाम किया हुआ

व्युत्पत्ति: निंद +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निंदित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निंदित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निंदित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिंदितःनिंदितौनिंदिताः
द्वितीयानिंदितम्निंदितौनिंदितान्
तृतीयानिंदितेननिंदिताभ्याम्निंदितैः
चतुर्थीनिंदितायनिंदिताभ्याम्निंदितेभ्यः
पञ्चमीनिंदितात् / निंदिताद्निंदिताभ्याम्निंदितेभ्यः
षष्ठीनिंदितस्यनिंदितयोःनिंदितानाम्
सप्तमीनिंदितेनिंदितयोःनिंदितेषु
सम्बोधनहे निंदितहे निंदितौहे निंदिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निंदित
निंदित
niṃdita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निंदित वि॰ [सं॰ निन्दित] जो बुरा कहा गया हो । जिसे लोग बुरा कहते हों । दूषित । बुरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निन्दित mfn. blamed, censured, abused, defamed, low, despicable, prohibited, forbidden, RV.; Br. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (549,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निंदित p. p. [निंद्-क्त] 1 Blamed, censured, abused, defamed &c. --2 Low, despicable. --3 Prohibited, forbidden.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0622-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निन्दित त्रि० निन्द--क्त । १ गर्हिते २ धिक्कृते जटा० “विहि- तस्याननुष्ठानात् निन्दितस्य च सेवनात्” याज्ञ० । निन्दि- तञ्च शास्त्रलोकयोर्गर्हितम् । तत्र शास्त्रे निन्दितं शूद्र- प्रतिग्रहादि लोकगर्हितमतिभोजनादि । “अस्वर्ग्यं लोकबिद्विष्टं तस्मात् तत् परिवर्जयेत्” मनुः “यद्यपि शिष्टं लोकविरुद्धं नाचरणीयं नाचरणीयमिति” मिताक्षराधृतवचनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4069,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निन्दितः, त्रि, (निन्दास्य जातेति । निन्दा + “तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतच् ।” ५ । २ । ६ । इति इतच् ।) निन्दायुक्तः । तत्पर्य्यायः । धिक्कृतः २ अपध्वस्तः ३ निर्भर्त्सितः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, देवीभागवते । ४ । ७ । ४९ । “मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति । करोति निन्दितं कर्म्म नरकान्न बिभेति च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-883-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निंदित" आता है (35)
अणक पु वि॰ कुत्सित । निंदित । अधम । नीच (ड़ि॰)अवमत अवज्ञात । अवमानित । तिरस्कृत । निंदितअवगीत जिसकी निंदा की गई हो । निंदितयाप्य निंदनीय । निंदितअवाच्य जो कहने योग्य म हो । अनिंदित । विशुद्धविगीत निंदित । बुरा । कुत्सितअवगणित निंदित । तिरस्कृत । अपमानितगर्हित जिसकी निंदा की जाय । निंदित । दूषित । बुराव्यपदिष्ट निंदित । तिरस्कृतअपवादित निंदितपरवाच्य जिसे दूसरे बुरा कहते हों । निंदितउपक्रुष्ट निंदितप्रतिगर्हित निंदित । अपवादयुक्तअनभला पु वि॰ पुं॰ बुरा । निंदित । हेय । खराबअपयशी कलंकित । निंदितमजमूम निंदित । दूषित । अश्लील । खराबरुसवा जिसकी बहुत बदनामी हो । निंदित । जलील । लांछितअपनामा निंदित । बदनामकुख्यात निंदित । बदनामबीभत्सित निंदित । घृणितअविकुत्सित जिसकी निंदा की गई हो । निंदितअवम अधम । अंतिमकुत्सित कुष्ठा या कुट नाम की औषधिअनुयुक्त जिसके संबंध में अनुयोग किया गया हो । जिसके विषय में कुछ प्रश्न किया गय…अपध्वस्त पराजित । हारा हुआ । परास्तअवध्वस्त नष्ट । विनिष्टप्रतिक्षिप्त रोका हुआउपस्कृत प्रस्तुत । तैयारआक्षिप्त फेंका हुआ । गिराया हुआनिष्काशित बहिष्कृत । निकाला हुआविक्रुष्ट निष्ठुर । निर्दय । निठुरनिर्घृण जिसे घृणा न हो । जिसे गंदी और बुरी वस्तुओं से घिन न लगेघृणित घृणा करने योग्यसमुक्त जिसे कहा गया हो । उक्त । कथितअयजनीय जो यज्ञ में पूजा या आदर के अयोग्य हो । अपूज्य

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निंदितनिंदित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निंदित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निंदित 📚 ➤ कलंकित, दोषारोपित, गाली दिया हुआ, बदनाम किया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निंदित 📚जो बुरा कहा गया हो । जिसे लोग बुरा कहते हों । दूषित । बुरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬