🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:20:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निऋति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निऋति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निऋति

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निऋति
निऋति
niṛti
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निऋति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] नैऋत्य या दक्षिणपश्चिम कोण की अधिष्ठातृ देवी ।
२. अलक्ष्मी । लक्ष्मी की बड़ी बहन दरिद्रा ।
३. मृत्यु । नाश ।
४. पृथ्वी का तत्व ।
५. विपत्ति [को॰] ।
निऋति १ संज्ञा पुं॰
१. नैऋत्य कोण के अधिपति दिकपाल ।
२. राक्षास ।
३. मरण ।
४. आठ वसु में से एक वसु ।
५. एक रुद्र । रुद्र का एक रूप ।
६. मूल नामक नक्षत्र [को॰] ।
निऋति २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ निऋति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निऋ(रृ)ति पु० नियता ऋतिर्घृणा यत्र प्रा० व० रमध्यो वा । १ दक्षिणपश्चिमविदिक्पतौ । “मृगव्याधश्च सर्पश्च निरृतिश्च महायशाः” भा० आ० ६६ अ० । २ अलक्ष्म्याम् स्त्री ३ निरु- पद्रवे त्रि० । ४ अधर्मस्य भार्य्यायां स्त्री “अधर्सस्तत्र संजातः सर्वशुभविनाशकः । तस्यापि निरृतिर्भार्य्या नैरृता येन राक्षसाः” भा० आ० ६६ अ० । ५ अधर्मस्य कन्यायाञ्च स्त्री “हिंसा भार्य्या त्वधर्मस्य तस्यां जज्ञे तथाऽनृतम् । कम्या च निरृतिस्तस्यां सुतौ द्वौ नरकं भयम्” मार्क- ण्डेयपु० ५ अ० । ६ मृत्युभार्य्यायाम् । “निरृतिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्य्याऽभवनुमुने!” तत्रैवाध्याये । अलक्ष्मीश्च लक्ष्म्या ज्येष्ठा भगिनी अश्वत्थशब्दे ५०६ पृ० दृश्यम् । ७ मूलानक्षत्रे तस्य तद्देवताकत्वात् तथात्वम् । निरृतिर्लोकपालश्च पिङ्गाक्षव्याधः कार्पटिकादीनां रक्षर्थं यतमानस्ताराक्षण तत्पितृव्येन धातितः मरणकाले तेषामाधिपत्यं लभेयमितीच्छया प्राणविमोच- नात् तदीशतामाप तत्कथा काशीख० १२ अ० यथा “असू- दयिष्यमेतांस्तदभविष्यं यदीश्वरः । अभिलव्योन्नतिं प्राणानत्याक्षीत् स परार्थतः । या मतिस्त्वन्तकाले स्याद्गतिस्तदनुरूपतः । दिगीशत्वमतः प्राप्तो नैरृत्यां नैरृतेश्वरः” इति । एतल्लोकप्राप्तिकारणादिकं तत्रैव यथा “दिक्पतेनैरृतस्यासौ पुण्यापुण्यजनोषिता । राक्षसा निवसन्त्यस्यामपरद्रोहिणः सदा । जातिमात्रेण रक्षांसि वृत्तैः पुण्यजना इमे । अत्यक्तश्रुतिवर्त्मानो जाता वर्णा वरेष्यपि । नाद्रियन्तेऽन्नपानानामस्मृत्युक्तं कदाचन । परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखाः । जाता जातौ निकुष्टायामपि पुण्यानुसारिणः । द्विजातिभक्त्युत्पन्ना- न्नैरात्मानं पोषयन्ति ये । सदा सङ्कुचिताङ्गाश्च द्विजस- म्भाषणादिशु । आहूता हृष्टवदना वदन्ति द्विजसन्निधौ । जय जीव भगोनाथ स्वामिन्निति हि वादिनः । तीर्थ स्नानपरानित्यं नित्यदेवपरायणाः । द्विजेषु नित्यं प्रणताः स्वनामाख्यानपूर्वकम् । दमदानदयाक्षान्तिशौ- चेन्द्रियविनिग्रहाः । अस्तेयसत्याऽहिंसाश्च सर्वेषां धर्महेतवः । नवस्वेषु सदोद्युक्ता ये जातायत्र कुत्रचित् । सर्वभोगसमृद्धास्ते वसन्त्यत्र पुरोत्तमे । म्लेच्छा अपि मुतीर्थेषु ये मृता नात्मघातकाः । विहाय काशीं निर्वाण विश्राणान्तेऽत्र भोमिनः । अन्धन्तमो विशेयुस्ते ये चैवा- त्यहनो जनाः । भुक्त्वा निरयसाहस्रं ते च स्युर्ग्राम- श्रूकराः । आत्मथातो न कर्त्तव्यस्तस्मात् क्वापि विप- [] श्चिता । इहापि च परत्रापि न शुभान्यात्मधातिनाम् । यथेष्टमरणं केचिदाहुस्तत्त्वावबोधकाः । प्रयागे सर्वती- र्थानां राज्ञि सर्वाभिलाषदे । अन्त्यजा अपि ये केचि- द्दयाधर्मानुसारिणः । परोपकृतिनिष्ठास्ते वसन्त्यत्र तु सत्तमाः । अस्य स्वरूपं वक्ष्यावो दिक्पतेः क्षणतः शृणु । मध्येविन्धाटवि पुरा पक्वणस्य जनाग्रणीः । पल्लीपतिरभूदुग्रः पिङ्गाक्ष इति विश्रुतः । निर्विन्ध्याया- स्तटे शूरः क्रूरकर्मपराङ्मुखः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4090-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "निऋति" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निऋतिउमा-कोश निऋति: नैऋत्य या दक्षिणपश्चिम कोण की अधिष्ठातृ देवी 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निऋति 📚 ➤ नैऋत्य या दक्षिणपश्चिम कोण की अधिष्ठातृ देवी उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निऋति 📚नैऋत्य या दक्षिणपश्चिम कोण की अधिष्ठातृ देवी🟠🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬