🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निकटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निकटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निकटः

अर्थ: नजदीकी, समीपस्थ, अदूरस्थ, आसन्न

संस्कृत: पर्याय: समीप, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड, सदेश

व्युत्पत्ति: नि समीपे कटति नि + कट् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निकट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निकट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकटःनिकटौनिकटाः
द्वितीयानिकटम्निकटौनिकटान्
तृतीयानिकटेननिकटाभ्याम्निकटैः
चतुर्थीनिकटायनिकटाभ्याम्निकटेभ्यः
पञ्चमीनिकटात् / निकटाद्निकटाभ्याम्निकटेभ्यः
षष्ठीनिकटस्यनिकटयोःनिकटानाम्
सप्तमीनिकटेनिकटयोःनिकटेषु
सम्बोधनहे निकटहे निकटौहे निकटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निकट
निकट
nikaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अवष्टब्ध (3.3.112) सहारा
उपह्वर (3.3.191) एकान्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकट १ वि॰ [सं॰]
१. पास का । समीप का । जो दूर न हो ।
२. संबंध में जिससे विशेष अंतर न हो । जैसे, निकट संबंधी ।
निकट २ क्रि॰ वि॰ पास । समीप । नजदीक । मुहा॰— किसी के निकट = (१) किसी के प्रति । किसी से । जैसे,—किसी के निकट कुछ माँगना । (२) किसी के लेखे में । किसी की समझ में । जैसे,— तुम्हारे निकट तो यह काम कुछ भी नहीं है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-कट mf(आ)n., being at the side, near
नि-कट m. or n. nearness, proximity (˚टम् ind. near to, towards, with gen. or comp.; ˚टे, ind. id., near, at hand; ˚टात् ind., away from), R.; Pañc.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकट a. Near, close, hard by, proximate. --टः, --टं Proximity. ( निकटे is used adverbially in the sense of ‘near’, ‘at hand’, ‘hard or close [] by;’ वहति निकटे कालस्रोतः समस्तभयाव हं Śānti. 3. 2.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकट त्रि० निबद्धम् निबद्धार्थात् नेः “सम्प्रोदश्च” पा० चात् कटच् । आसन्ने सम्बवे । “अदूरे गम्यतां किञ्चिन्निकटं सरः” पञ्चत० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4056,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकटं, त्रि, (नि समीपे कटतीति । नि + कट + अच् ।) अदूरम् । तत्पर्य्यायः । समीपम् २ आसन्नम् ३ सन्निकृष्टम् ४ सनीडम् ५ । इत्य- मरः । ३ । १ । ६६ ॥ अभ्यासः ६ सवेशः ७ अन्तः ८ अन्तिकः ९ समर्य्यादः १० सदेशः ११ अभ्यस्रः १२ अभ्यर्णः १३ सविधा १४ उप- कण्ठः १५ अभितः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, शान्तिशतके । ३ । २ । “दिवसरजनीकूलच्छेदैः पतद्भिरनारतं वहति निकटे कालः स्रोतःसमस्तभयावहम् । [] इह हि पततां नास्त्यालम्बो न चापि निवर्त्तनं तदिह महतां कोयं मोहो यदेष मदाविलः ॥” तद्वैदिकपर्य्यायः । तलित् १ आसात् २ अम्ब- रम् ३ ओर्व्वसे ४ अस्तमीके ५ आके ६ उपाके ७ अर्व्वाके ८ अन्तमानाम् ९ अवमे १० उपमे ११ । इत्येकादशान्तिकनामानि । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-875-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निकट" आता है (29)
सकाश दृश्यमान । पास । निकट । समीपसमीप दूर का उलटा । पास । निकट । नजदीकसविध निकट । पास । समीपसवेश निकट । समीप । पासअभ्याश समीपवर्ती । निकटअदूर समीप । निकट । पासढिग पास । समीप । निकट । नजदीककाछे निकट । पास । नजदीकझौरे समीप । पास । निकटधोरे पु † क्रि॰ वि॰ पास । निकट । समीपनेरा निकट । पास । समीपनेरे निकट । पास । समीपपाहि पास । निकट । समीपसुलग पु अव्य॰ पास । समीप । निकटआसपास चारों ओर । निकट । करीब । इर्द गिर्द । इधर उधर । अगल बगलकिरान पु † क्रि॰ वि॰ पास । निकट । नजदीकसमर्यद निकट । पास । करीबसन्निकट समीप । पास । निकटतीर नदी का किनारा । कूल । तटअंति बड़ी बहनअंतरा मध्य । वीचअंतिक पड़ोससंकाश समान । सदृश । मिलता जुलाता । (समासंत में)पारिमुखिक जो समक्ष हो । सामने कालग तक । पर्यंत । ताईंउरे †पु क्रि॰ वि॰आरात पु अव्य॰नीअर पु † अव्य॰अर्वाक पीछे । इधर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निकटःनिकट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निकटः 📚 ➤ नजदीकी, समीपस्थ, अदूरस्थ, आसन्न
संस्कृत: पर्याय: समीप, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड, सदेश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निकट 📚पास का । समीप का । जो दूर न हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निकट
समीप (३.१.६५) — समीप, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें