🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निकट
nikaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अवष्टब्ध (3.3.112) सहारा
उपह्वर (3.3.191) एकान्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकट १ वि॰ [सं॰]
१. पास का । समीप का । जो दूर न हो ।
२. संबंध में जिससे विशेष अंतर न हो । जैसे, निकट संबंधी ।
निकट २ क्रि॰ वि॰ पास । समीप । नजदीक । मुहा॰— किसी के निकट = (१) किसी के प्रति । किसी से । जैसे,—किसी के निकट कुछ माँगना । (२) किसी के लेखे में । किसी की समझ में । जैसे,— तुम्हारे निकट तो यह काम कुछ भी नहीं है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-कट mf(आ)n., being at the side, near
नि-कट m. or n. nearness, proximity (˚टम् ind. near to, towards, with gen. or comp.; ˚टे, ind. id., near, at hand; ˚टात् ind., away from), R.; Pañc.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकट a. Near, close, hard by, proximate. --टः, --टं Proximity. ( निकटे is used adverbially in the sense of ‘near’, ‘at hand’, ‘hard or close [] by;’ वहति निकटे कालस्रोतः समस्तभयाव हं Śānti. 3. 2.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकट त्रि० निबद्धम् निबद्धार्थात् नेः “सम्प्रोदश्च” पा० चात् कटच् । आसन्ने सम्बवे । “अदूरे गम्यतां किञ्चिन्निकटं सरः” पञ्चत० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4056,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकटं, त्रि, (नि समीपे कटतीति । नि + कट + अच् ।) अदूरम् । तत्पर्य्यायः । समीपम् २ आसन्नम् ३ सन्निकृष्टम् ४ सनीडम् ५ । इत्य- मरः । ३ । १ । ६६ ॥ अभ्यासः ६ सवेशः ७ अन्तः ८ अन्तिकः ९ समर्य्यादः १० सदेशः ११ अभ्यस्रः १२ अभ्यर्णः १३ सविधा १४ उप- कण्ठः १५ अभितः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, शान्तिशतके । ३ । २ । “दिवसरजनीकूलच्छेदैः पतद्भिरनारतं वहति निकटे कालः स्रोतःसमस्तभयावहम् । [] इह हि पततां नास्त्यालम्बो न चापि निवर्त्तनं तदिह महतां कोयं मोहो यदेष मदाविलः ॥” तद्वैदिकपर्य्यायः । तलित् १ आसात् २ अम्ब- रम् ३ ओर्व्वसे ४ अस्तमीके ५ आके ६ उपाके ७ अर्व्वाके ८ अन्तमानाम् ९ अवमे १० उपमे ११ । इत्येकादशान्तिकनामानि । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-875-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निकट" आता है (29)
सकाश दृश्यमान । पास । निकट । समीपसमीप दूर का उलटा । पास । निकट । नजदीकसविध निकट । पास । समीपसवेश निकट । समीप । पासअभ्याश समीपवर्ती । निकटअदूर समीप । निकट । पासढिग पास । समीप । निकट । नजदीककाछे निकट । पास । नजदीकझौरे समीप । पास । निकटधोरे पु † क्रि॰ वि॰ पास । निकट । समीपनेरा निकट । पास । समीपनेरे निकट । पास । समीपपाहि पास । निकट । समीपसुलग पु अव्य॰ पास । समीप । निकटआसपास चारों ओर । निकट । करीब । इर्द गिर्द । इधर उधर । अगल बगलकिरान पु † क्रि॰ वि॰ पास । निकट । नजदीकसमर्यद निकट । पास । करीबसन्निकट समीप । पास । निकटतीर नदी का किनारा । कूल । तटअंति बड़ी बहनअंतरा मध्य । वीचअंतिक पड़ोससंकाश समान । सदृश । मिलता जुलाता । (समासंत में)पारिमुखिक जो समक्ष हो । सामने कालग तक । पर्यंत । ताईंउरे †पु क्रि॰ वि॰आरात पु अव्य॰नीअर पु † अव्य॰अर्वाक पीछे । इधर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें