🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:12:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निद्रा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निद्रा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निद्रा

अर्थ: नींद आना, सोना, सो जाना

संस्कृत: शयनम्, स्वप्नम् · पर्याय: शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश, तन्द्रा

व्युत्पत्ति: नि-द्रा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निद्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. द्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + द्रै + अच्
  3. द्रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + द्रै + अच्
  4. निद्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. निद्रा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. द्रा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + द्रै + अच्
  7. निद्रा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. द्रा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + द्रै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निद्रा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिद्रानिद्रेनिद्राः
द्वितीयानिद्राम्निद्रेनिद्राः
तृतीयानिद्रयानिद्राभ्याम्निद्राभिः
चतुर्थीनिद्रायैनिद्राभ्याम्निद्राभ्यः
पञ्चमीनिद्रायाःनिद्राभ्याम्निद्राभ्यः
षष्ठीनिद्रायाःनिद्रयोःनिद्राणाम्
सप्तमीनिद्रायाम्निद्रयोःनिद्रासु
सम्बोधनहे निद्रेहे निद्रेहे निद्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निद्रा
निद्रा
nidrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-√ 1. द्रा (or √ द्रै) P. Ā. -द्रायति, ˚ते (-द्राति, Śāntiś.; pf. -दद्रौ, Naiṣ.), to fall asleep, sleep, slumber, ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.
नि-˚द्रा f. sleep, slumber, sleepiness, sloth, RV.; MBh.; Kāv. &c.
the budding state of a flower (hence ˚द्रां-√ त्यज्, to bloom), ŚārṅgP.
a mystic. N. of the letter भ्, Up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (548,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निद्रा {c2c} P. To fall asleep, sleep.
निद्रा 1 Sleep, sleepiness; प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः Ś. 1. 3; निद्रामुद्रा क्षिपन् Māl. 2. 12. --2 Sloth. --3 Shutting, budding state. --Comp. --अलस a dull or languid with drowsiness, fast asleep; निद्रालसा बहिंणः V. 3. 2. --भंगः awaking. --वृक्षः darkness. --संजननं phlegm, phlegmatic humour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0621-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निद्रा, स्त्री, (निन्द्यते इति । निदि कुत्सायाम् + “निन्देर्नलोपश्च ।” उणां । २ । १७ । इति रक् नलोपश्च ।) मेध्यामनःसंयोगः । इति जग- दीशः ॥ सुषुप्त्यवस्थास्वन्यावस्था । इति चण्डी- टीकायां नागभट्टः । घुम इति भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । शयनम् २ स्वापः ३ स्वप्नः ४ संवेशः ५ । इत्यमरः । २ । ७ । ३६ ॥ सुप्तिः ६ स्वपनम् ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ यथाकाले सेवितनिद्रा- गुणाः । धातुसाम्यत्वम् । अतन्द्रितत्वम् । पुष्टि- वर्णबलोत्साहाग्निदीप्तिकारित्वञ्च ॥ * ॥ दिवा- स्वप्नगुणः । स्निग्धत्वम् । तृट्शूलहिक्काजीर्णाति- सारिणां हितत्वञ्च ॥ * ॥ आसीनप्रचलायि- तस्य उपविश्य निद्रावशाद्दोलायमानस्य गुणः । अरूक्षत्वम् । अनभिष्यन्दित्वञ्च ॥ * ॥ निद्रा सात्म्यीकृतानां दिवा रात्रौ च स्वपतां जाग्रतां वा दोषो न भवति । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ निद्रारहिता यथा, -- “कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यकरस्य च । परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च ॥” * ॥ सुखसुप्ता यथा, -- “सुखं स्वपित्यनृणवान् व्याधिमुक्तश्च यो नरः । सावकाशस्तु यो भुङ्क्ते यस्तु दारैर्न शङ्कितः ॥” इति गारुडे नीतिसारः ॥ (“सत्त्वाच्च तम एव स्यात् जाग्रते स्वपते प्रभुः । तमसा प्रावृतो देही व्योम्ना च शून्यताङ्गतः ॥ देहं विश्रमते यस्मात्तस्मान्निद्रा प्रकीर्त्तिता । नासार्द्धे च भ्रुवोर्म्मध्ये लीयते चान्तरात्मना ॥ तस्माच्चेतो भवेत्तत्र निद्राव्यालीयते नृणाम् ॥” इति शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥ “निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम् । वृषता क्लीवता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च ॥ अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता । सुखायुषी पराकुर्य्यात् कालरात्रिरिवापरा ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥ “पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् । जाग्रतस्तद्विकशति स्वपतश्च निमीलति ॥ निद्रान्तु वैष्णवीं पाप्मानमुपदिशन्ति सा स्वभा- वत एव सर्व्वप्राणिनोऽभिस्पृशति ॥ तत्र यदा संज्ञावहानि स्रोतांसि तमो भूयिष्ठः श्लेष्मा प्रति- पद्यते तदा तामसी नाम निद्रा सम्भवत्यनव- बोधिनी सा प्रलयकाले । तमोभूयिष्ठानामहःसु निशासु च भवति । रजो भूयिष्ठानामनिमि- त्तम् । सत्त्वभूयिष्ठानामर्द्धरात्रे । क्षीणश्लेष्मणाम- निलबहुलानां मनःशरीराभितापवताञ्च नैव सा वैकारिकी भवति ॥ हृदयञ्चेतनास्थानमुक्तं सुश्रुत ! देहिनाम् । तमोऽभिभूते तस्मिंस्तु निद्रा विशति देहिनाम् ॥ निद्राहेतुस्तमः सत्त्वं बोधने हेतुरुच्यते । स्वभाव एव वा हेतुर्गरीयान् परिकीर्त्तते ॥ [] पूर्व्वदेहानुभूतांस्तु भूतात्मा स्वपतः प्रभुः । रजोयुक्तेन मनसा गृह्णात्यर्थान् शुभाशुभान् ॥ करणानान्तु वैकल्ये तमसाभिप्रवर्द्धिते । अस्वपन्नपि भूतात्मा प्रसुप्त इव चोच्यते ॥ सर्व्वर्त्तुषु दिवास्वापः प्रतिषिद्धोऽन्यत्र ग्रीष्मात् ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-881-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निद्रा" आता है (18)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निद्रानिद्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + द्रै + अच् | द्रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + द्रै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निद्रा 📚 ➤ नींद आना, सोना, सो जाना
संस्कृत: शयनम्, स्वप्नम् · पर्याय: शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश, तन्द्रा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निद्रा 📚सचेष्ट अवस्था के बीच बीच में होनेवाली प्राणियों की वहर विश्चेष्ट अवस्थ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निद्रा
नींद के नाम (१.७.३८) — शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें