🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:14:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निधनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निधनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निधनः

अर्थ: गरीब, दरिद्र

संस्कृत: ब्रह्मा, मरणम् · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

व्युत्पत्ति: निवृत्तं धनं यस्मात्+डुधाञ्+क्यु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निधन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निधन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिधनःनिधनौनिधनाः
द्वितीयानिधनम्निधनौनिधनान्
तृतीयानिधनेननिधनाभ्याम्निधनैः
चतुर्थीनिधनायनिधनाभ्याम्निधनेभ्यः
पञ्चमीनिधनात् / निधनाद्निधनाभ्याम्निधनेभ्यः
षष्ठीनिधनस्यनिधनयोःनिधनानाम्
सप्तमीनिधनेनिधनयोःनिधनेषु
सम्बोधनहे निधनहे निधनौहे निधनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निधन
निधन
nidhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निधन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश ।
२. मरण ।
३. फलित ज्योतिष में लग्न से आठवाँ स्थान । विशेष—इस स्थान से अत्यंत संकट, आयु, शस्त्र आदि का बिचार किया जाता है । यदि लग्न से चौथे स्थान पर सुर्य हों और ग्रह पर शनि की द्दष्टि हो तो जिस दिन निधन स्थान पर शु्भग्रहों की द्दष्टि होगी, उसी दिन मृत्यु होगी ।
४. जन्म नक्षत्र से सातवाँ, सोलहवाँ और तेईसवाँ नक्षत्र ।
५. कुल । खानदान ।
६. कुल का अधिपति ।
७. विष्णु ।
८. पाँच अवयव या सात अवयवयुक्त साम का अंतिम अवयव । यौ॰—निधनकारी = नष्टकारक । नाशक । निधनक्रिया= अंत्येष्टि । निधनपति ।
निधन २ वि॰ वनहीन । निर्धन । दरिद्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नि-धन mfn. (for 2. See col. 3) having no property, poor, L.
2. नि-˚धन (for 1. See col. 2) n. (m. only, Hariv. 4846; g. अर्धर्चादि) settling down, residence or place of r˚, domicile, receptacle, AV.; Suśr.; BhP.
conclusion, end, death, destruction, loss, annihilation, Mn.; Var.; MBh. &c.
(in music) the concluding passage of a Sāman which is sung in chorus
any finale, AV.; TS.; Br. &c.
N. of the 8th mansion, Var.
race, family, L.
नि-˚धन m. the head of a family, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (548,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निधन a. [निवृत्तं धनं यस्मात्; Uṇ. 2. 81.] Poor, indigent; अहो निधनता सर्वापदामास्पदं Mk. 1. 14. --नः --नं 1 Destruction, annihilation, death, loss; स्वधर्में निधनं श्रेयः Bg. 3. 35; म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालं Gīt. 1; कल्पांतेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमंतर्धनं Bh. 2. 16; Pt. 1. 21; 5. 95. --2 The concluding passage at the end of a Sāman sung in chorus. --3 The finale (in music). --4 N. of the eighth lunar mansion. --5 Conclusion, end, termination. --6 Ved. Residence; receptacle. --नः The head of a family. --नं Family, race. --Comp. --कारिन् a. fatal, destructive. --क्रिया a funeral ceremony.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0621-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निधन पु० न० । निधीयतेऽत्र नि + धा--क्यु । १ मरणे अमरः लग्नतः २ अष्टमस्थाने तत्र मरणस्य चिन्त्यत्वा- त्तस्य तथात्वम् । ३ स्वजन्मनक्षत्रावधिकेषु सप्तमषोडशत्र- योविंशेषु नक्षत्रेषु “निधने तिलकाञ्चनम्” ज्यो० त० । “क गन्तासि भ्रातः । कृतवसतयो यत्र धनिनः । किमर्थं [] प्राणानां स्थितिमनुविधातुं कथमपि । धनैर्याच्ञालभ्यै- र्ननु परिभवोऽभ्यर्थनफलम् निकारोऽग्रे पश्चाद्धनम- हह भोस्तद्धि निधनमिति” शान्तिश० । पञ्चावयवस्य सप्तावयवस्य वा साम्नोऽन्तिमे ४ अवयवे च तच्च यस्य कस्यचित्साम्नः अन्तिमभागरूपम् उद्गातृप्रस्तोतृप्रति- हर्त्तृभिः मिलितैर्युगपद्गेयम् । “ऋतुषु पञ्चविधं सामो- पासीत वसन्तो हिङ्कारः ग्रीष्मः प्रस्तावः वर्षा उद्गीथः शरत् प्रतिहारो हेमन्तो निधनम्” “बाचि सप्तबिधं सामोपासीत यत्किञ्चित् वाचो हुमिति स हिङ्कारः यत्प्रेति स प्रस्तावो यदेति स आदिः यदुदिति स उ- द्गीथः यत्प्रतीति स प्रतिहारः यदुपेति स उपद्रवः यन्नीति तन्निधनम्” छा० उ० । निवृत्तं धनं यस्यात् । ५ द- रिद्रे त्रि० “निधनता सर्वापदामास्पदम्” मृच्छकटिकम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4067-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निधनं, क्ली, (नि + धा + “कॄपॄवृजिमन्दिनि धाञः क्युः ।” उणां । २ । ८१ । इति क्युः ।) नाशः । तत् तु अदर्शनं मरणञ्च । (यथा, विष्णु- पुराणे । १ । १३ । ७३ । “एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि ! । बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥”) कुलम् । तत्तु कुलस्थानं कुलमुख्यश्च । इत्यमर- भरतौ ॥
निधनं, पुं क्ली, (नि + धा + क्युः ।) मरणम् । इत्यमरः । २ । ८ । १६ ॥ वधतारा । सा तु जन्मनक्षत्रत्वात् सप्तमी तारा । यथा, जन्म सम्पद्विपत् क्षेमः प्रत्यरिः साधको वष इत्यादि । प्रत्यरौ लवणं दद्यान्निधने तिलकाञ्चनम् । इति ज्योतिस्तत्त्वस् ॥ (निवृत्तं धनं यस्य ।) धन- हीने, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-881-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निधन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निधनःनिधन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निधनः 📚 ➤ गरीब, दरिद्र
संस्कृत: ब्रह्मा, मरणम् · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निधन 📚नाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निधन
ब्रह्मा के और नाम (१.१.१८) — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन
मृत्यु के नाम (२.८.११६) — पंचता, कालधर्म, दिष्टान्त, प्रलय, अत्यय, अन्त, नाश, मृत्यु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें