🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:46:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निबटान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नि+बट्+आन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नि

अर्थ: निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

बट्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: in truth, certainly (Sāy. = सत्यम्), RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

आन

अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breathe,to live, to inhale, to be able

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अन् (अदादिगण) · अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (प्राणने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआनआनतुःआनुः
मध्यमआनिथआनथुःआन
उत्तमआनआनिवआनिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनिति · लिट्: आन · लुट्: अनिता · लृट्: अनिष्यति · लोट्: अनितात् · लङ्: आनत् · विधिलिङ्: अन्यात् · आशीर्लिङ्: अन्यात् · लुङ्: आनीत् · लृङ्: आनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शतृ: अनन् · स्य-शतृ: अनिष्यन् · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नि
नि
ni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नि १ अव्य [सं॰] एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—
१. संघ या समूह । जैसे, निकर ।
२. अधोभाव । जैसे, निपतित ।
३. भृश, अत्यंत । जैसे, निगृहीत ।
४. आदेश । जैसे, निद्श ।
५. नित्य जैसे । निविशिष्ट ।
६. कौशल । जैसे, निपुण ।
७. बंधन जैसे, निबंध ।
८. अंतर्भाव । जैसे, निपित ।
९. समीप । जैसे निकट ।
१०. दर्शन । जैसे, निदर्शन ।
११. उपरम । जैसे निवृत ।
१२. आश्रम जैसे, निलय । मेदनी कोश में ये अर्थ और बतलाए गए हैं—
१३. संशय ।
१४. क्षेप ।
१५. न ।
१६. मोक्ष ।
१७. विन्यास और
१८. निषेध ।
नि २ संज्ञा पुं॰ निषाद स्वर का संकेत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नि ind. down, back, in, into, within (except, AV. x, 8, 7 always prefixed either to verbs or to nouns; in the latter case it has also the meaning of negation or privation [cf. ‘down-hearted’ = heartless]; sometimes w.r. for निस्)
it may also express क्षेप, दान, उप-रम, आ-श्रय, मोक्ष &c., L.
नि [cf. Zd. ni; Gk. ἐ-νί; Slav. ni-zu; Germ., ni-dar, ni-der, nieder; Angl.Sax. ni-ther, Eng. ne-ther, be-neath.]
2. नि (for नी) mfn. See ऋत-नि.
3. नि (in music) the 7th note (for निषध).
निः for निस् (q.v.) before a sibilant and rarely before क्, ख्; प्, फ्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि ind. Mostly used as a prefix to verbs and nouns, rarely as an adverb or preposition. It is used in the following senses (according to G. M.): 1 Lowness, downward motion (‘down’, ‘under’, ‘below’); निपत्, निषद्. --2 A group or collection; निकर, निकाय. --3 Intensity; निकाम, निगृहीत. --4 Command, order; निदेश. --5 Continuance, permanence; निविशते. --6 Skill; निपुण. --7 Restraint, confinement; निबंध. --8 Inclusion (‘into’, ‘in’); निपीतमुदकं. --9 Proximity, nearness; निकट. --10 Insult, wrong, harm; निकृति, निकार. --11 Showing; निदर्शन. --12 Cessation; निवृत्. --13 Resort, refuge; निलय. --14 Doubt. --15 Certainty. --16 Affirmation. --17 Throwing, giving &c. (according to Durgādāsa).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि अव्य० नी--वा० डि प्रादिः उपसर्गः । १ संधे २ अधोभावे न्यग्भावे ३ भृशे ४ आदेशे ५ नित्ये ६ कौशले ७ बन्धने ८ अन्त- र्भावे ९ समीपे १० दर्शने ११ उपरमे १२ आश्रये च गणरत्न- महोदधिः उदाहृतं च तत्रैव क्रमशस्तेष्वर्थेषु १ निकरो मणीनां २ निपतितः । ३ निगृहीतं ४ निदेशितं, ५ नि- विशते ६ निपुणः ७ निबन्धः ८ निपीतमुदकम् । ९ निकटः १० निदर्शनं ११ निवृत्तः १२ निलयः । १३ संशये १४ क्षेपे १५ दाने १६ मोक्षे १७ विन्यासे च मेदि० । १८ निषेधे १९ निश्चये दुर्गादासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4052,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि, व्य, उपसर्गविशेषः । अस्यार्था यथा । निषेधः । निश्चयः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥ निवेशः । भृशार्थः । नित्यार्थः । संशयः । क्षेपः । कौशलम् । उपरमः । सामीप्यम् । आश्रयः । दानम् । मोक्षः । अन्तर्भावः । बन्धनम् । राश्यधो- भावः । विन्यासः । इति मेदिनी । ने, ४० ॥
निः, [र्] व्य, (नृणातीति । नॄ नये + क्विप् । “ऋत इद्धातोः ।” ७ । १ । १०० । इति धातो- रङ्गस्य इत् ।) निर्णयः । निषेधः । इति मेदिनी । रे, ६६ ॥ (अभावः । यथा, हरिवंशे । भविष्य- पर्व्वणि । ८ । ८७ । “नासिकाग्रं समालोक्य पठन् ब्रह्म सनातनम् । निर्व्वातस्थो यथा दीपः प्रोच्चरेत् प्रणवं सदा ॥”)
निः, [स्] व्य, निश्चयः । निषेधः । साकल्यम् । अतीतम् । इति मेदिनी । से, ८० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-874-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नि" आता है (22)
भैरवी तांत्रिकों के अनुसार एक प्रकार की /?/ विशेष— भैरवी के कई मृतियाँ मानि …अवरोही वह स्वर जिसमें पहले षड्ज का उच्चारण हो, फिर निषाद से षड्ज तक क्रमानुसा…भूपाली एक प्रसिद्ध रागिनी जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है — सा, ग, म, ध, नि, सा …मत्सरीकृता संगीत में एक मूर्छना का नाम । इसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म,प,ध,नि,स,र…आसावरी श्रीराग की एक रागिनी । इसका स्वर ध, नि, स, म, प॰, ध, है ओर गाने का समय…मार्गी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है,— नि, स, रे, ग, म, प…अभिरुता संगीत में मूर्च्छनाविशेष । इसका सरगम यों है— रे, ग, म, प, ध, नि, स । म…सप्तस्वर संदीत के सात स्वर—स, ऋ, ग, म, प, ध, निउत्तरायणी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम यों है—ध, नि, रे, ग, म, प, स, रे,…हारिनाश्वा संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है —ग, म, प, ध, नि, स, …ईक्षण दर्शन । देखनाकल्याण मंगल । शुभ । भलाई । यौ॰— कल्याणकारीगांधार सिंधु नद के पश्चिम का देश । विशेष—यह पेशावर से लेकर कंधार तक माना जाता…धनाश्री एक रागिनी जो हनुमान् के मत से श्री राग की तीसरी पत्नी मानी जाती है । व…मल्लारी वसंत राग की एक रागिनी का नाम । विशेष—हलायुव ने इसे मेघ राग को रागिनी औ…पौरवी युधिष्ठिर की एक स्त्री का नाममालवी श्री राग की एक रागिनी का नाम । विशेष—यह ओड़व जाति की है और हनुमत् के म…सौवीरी संगीत में एक प्रकार की मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म, प, ध, न…रजना पु ^१ क्रि॰ अ॰ रँगा जाना । रंग में डुबाया जानाआरोही चढ़नेवाला । ऊपर जानेवालागांधारो गांधार देश की स्त्री या राज कन्याउत्तरमंद्र संगीत में एक मूर्च्छना का नाम । इसका स्वरग्राम यों है । —स, रे, ग, म, …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निअव्ययम् 📚
बट्अव्ययम् 📚
आनअन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नि 📚 ➤ निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

बट् 📚 ➤ in truth, certainly (Sāy. = सत्यम्), RV. (अंग्रेज़ी कोश)

आन 📚 ➤ जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नि 📚अव्य एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—🟠🔵🟣🟢🟤
बट् 📚ind. in truth, certainly (Sāy. = सत्यम्), RV🔵
अन् 📚संस्कृत व्याकरण में यह निषेधार्थक ' नञ्' अव्यय का स्थानादेश है और अभाव…🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
निबटानबट् + आनहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें