🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:34:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निभ

अर्थ: सदृश, समान, अनुरूप

व्युत्पत्ति: न + भा + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिभःनिभौनिभाः
द्वितीयानिभम्निभौनिभान्
तृतीयानिभेननिभाभ्याम्निभैः
चतुर्थीनिभायनिभाभ्याम्निभेभ्यः
पञ्चमीनिभात् / निभाद्निभाभ्याम्निभेभ्यः
षष्ठीनिभस्यनिभयोःनिभानाम्
सप्तमीनिभेनिभयोःनिभेषु
सम्बोधनहे निभहे निभौहे निभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निभ
निभ
nibha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निभ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रकाश । प्रभा । चमक दमक ।
२. छल कपट (को॰) ।
३. ब्याज । बहाना (को॰) ।
४. प्राकटय । अभिव्यक्ति (को॰) ।
निभ २ वि॰ तुल्य । समान । उ॰—छतज नयन उर बाहु बिसाल । हिमगिरि निभ तनु कछु एक लाला ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-भ mf(आ)n. (√ भा) resembling, like, similar (ifc.), MBh.; R. &c. (sometimes pleonast. after adj., e.g. चारु-निभानन, ‘handsome-faced’, Hariv., or comp. with a synonym, e.g. नग-निभोपम, ‘mountain-like’, MBh.; पद्म-पत्त्राभ-निभ, ‘like a lotus-leaf’, ib.)
नि-भ m. or n. appearance, pretext (only ifc. instr. Daś.; abl. Kathās.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (550,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निभ [नि-भा-क] (At the end of comp. only) Like, similar, resembling; उदबुद्धमुग्धकनकाब्जनिभं वहंती Māl. 1. 40; so चंद्रनिभानना &c. --भः, --भं 1 Appearance, light, manifestation. --2 Pretence, disguise, pretext. --3 A trick, fraud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निभ त्रि० नि + भा--क । १ नितरां भासमाने २ सदृशे च सादृ- श्येऽस्य नित्यस० न पृथक् प्रयोगः । “प्रफुल्लतापिञ्छनि- भैरभीषुभिः” “मुखेन पूर्णेन्ढुनिभस्त्रिलोचना” माघः “प्रकृत्यन्यो निभाद्यन्थः स वा प्रत्यस उच्यते” शब्दश० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4071,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निभः, त्रि, (नियतं भातीति । नि + भा + क ।) सदृशः । इत्यमरः । २ । १० । ३८ ॥ (यथा, रघुवंशे । १० । ९ । “प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं बालातपनिभांशुकम् । दिवसं शारदमिव प्रारम्भसुखदर्शनम् ॥”) प्रकाशः । व्याजे, पुं । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निभनिभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निभ 📚 ➤ सदृश, समान, अनुरूप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निभ 📚प्रकाश । प्रभा । चमक दमक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निभ: न + भा + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें