🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:50:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नियामक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नियामक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नियामक

अर्थ: नियंत्रण करने वाला, अवरुद्ध करने वाला

संस्कृत: वहित्रवाहकः · पर्याय: पोतवाह

व्युत्पत्ति: नि + यम् + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नियामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नियामक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. यामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + यम् + ण्वुल्
  4. यामक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + यम् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नियामक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियामकःनियामकौनियामकाः
द्वितीयानियामकम्नियामकौनियामकान्
तृतीयानियामकेननियामकाभ्याम्नियामकैः
चतुर्थीनियामकायनियामकाभ्याम्नियामकेभ्यः
पञ्चमीनियामकात् / नियामकाद्नियामकाभ्याम्नियामकेभ्यः
षष्ठीनियामकस्यनियामकयोःनियामकानाम्
सप्तमीनियामकेनियामकयोःनियामकेषु
सम्बोधनहे नियामकहे नियामकौहे नियामकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नियामक
नियामक
niyāmaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जहाज़ चलाने वाले (1.10.12) पोतवाह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियामक वि॰ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ नियामिका]
१. नियम करनेवाला ।—नियम या कायदा बाँधनेवाला ।
२. व्यवस्था करनेवाला । विधान करनेवाला । प्रबंध करनेवाला ।
३. मारनेवाला ।
४. पोतवाह । माझी । मल्लाह ।
५. सारथि रथ हाँकने वाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚यामक mf(इका)n. restraining, checking, subduing, controlling, governing, MBh.; Kām.; Sarvad.
restrictive, limiting, defining (-ता f. -त्व n.), BhP.; Sarvad.
नि-˚यामक m. a guide or ruler, Sarvad.
a charioteer, L.
a sailor or boatman, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियामक a. (मिका f.) 1 Restraining, checking. --2 Subduing, overpowering. --3 Limiting, restricting, defining more closely. --4 Guiding, governing. --कः 1 A master, ruler. --2 A charioteer. --3 A boatman, sailor. --4 A pilot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियामक त्रि० नि + यम--णिच्--ण्वुल् । नियमकारके नियामकत्वम् अदृष्टकालादेः “कारणस्य कार्यं प्रति नियामकत्वम्” सर्वद० “कृत्तद्धितसमासानामभिधानं निया- मकम्” अमरः । स्त्रियां टापि अत इत्त्वम् नियामिका । “विकल्पे आत्मप्रीतिर्नियामिका” मिता० २ निरासके च “लोकप्रसिद्धमेवैतद्वारि वह्नेर्नियामकम्” कामन्द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4079,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियामकः, पुं, (नियामयतीति । नि + यम + णिच् + ण्वुल् ।) पोतवाहः । इत्यमरः । १ । १० । १२ ॥ त्रि, । नियन्ता । इति मेदिनी । के, १९४ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २७१ । ३४ । “ततोऽग्निं नाशयामासुः सम्बर्त्ताग्निनिया- मकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-886-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियामक" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नियामकनियामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नियामक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | यामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + यम् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नियामक 📚 ➤ नियंत्रण करने वाला, अवरुद्ध करने वाला
संस्कृत: वहित्रवाहकः · पर्याय: पोतवाह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नियामक 📚नियम करनेवाला ।—नियम या कायदा बाँधनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नियामक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें