🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:18:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निशित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निशित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निशित

अर्थ: पैना किया हुआ, शान पर तेज किया हुआ

संस्कृत: समाधौ · पर्याय: क्ष्णुत, शात, तेजित

अंग्रेज़ी: to meditate upon, to think calmly

व्युत्पत्ति: नि+शो+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निशित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निश् + क्त
  2. निशित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निश् + क्त
  3. शित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + शो + क्त
  4. शित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + शो + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — निशित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिशितःनिशितौनिशिताः
द्वितीयानिशितम्निशितौनिशितान्
तृतीयानिशितेननिशिताभ्याम्निशितैः
चतुर्थीनिशितायनिशिताभ्याम्निशितेभ्यः
पञ्चमीनिशितात् / निशिताद्निशिताभ्याम्निशितेभ्यः
षष्ठीनिशितस्यनिशितयोःनिशितानाम्
सप्तमीनिशितेनिशितयोःनिशितेषु
सम्बोधनहे निशितहे निशितौहे निशिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — निश् (भ्वादिगण) · अर्थ: समाधौ (समाधौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनेशतिनेशतःनेशन्ति
मध्यमनेशसिनेशथःनेशथ
उत्तमनेशामिनेशावःनेशामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नेशति · लिट्: निनेश · लुट्: नेशिता · लृट्: नेशिष्यति · लोट्: नेशतात् · लङ्: अनेशत् · विधिलिङ्: नेशेत् · आशीर्लिङ्: निश्यात् · लुङ्: अनेशीत् · लृङ्: अनेशिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नेशन · ण्वुल्: नेशकः · तृच्: नेशिता · ण्यत्: नेश्यः · तव्य: नेशितव्यः · अनीयर्: नेशनीयः · क्त: निशितः · क्तवतु: निशितवान् · शतृ: नेशन् · स्य-शतृ: नेशिष्यन् · क्त्वा: निशित्वा · ल्यप्: प्रणिश्य · तुमुन्: नेशितुम् · णमुल्: नेशम् · घञ्: नेशः · क्तिन्: निष्टि · क्वसु: निनिश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निशित
निशित
niśita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धार लगाया हुआ (3.1.90) क्ष्णुत · शात · तेजित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निशित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] लोहा ।
निशित २ वि॰
१. चोखा । तेज । तीखा । जो सान पर चढ़ा हुआ हो ।
२. उत्तेजित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚शित mfn. (नि-) sharpened, sharp (lit. and fig.), KaṭhUp.; MBh. &c.
stimulated, excited, eager for (loc.)
strengthened
prepared, presented, RV.
नि-˚शित n. iron, steel, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (561,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निशित a. 1 Sharpened, whetted, sharp; निशितनिपाताः शराः Ś. 1. 10. --2 Stimulated. --तं Iron. --ता Night.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0639-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशित त्रि० नि + शो--क्त पक्षे इत्त्वम् । १ शाणिते तेजिते २ लौहे न० राजनि० । आधारे क्त । ३ निशीथे स्त्री “नि- शितायां निर्वपेन्निशितायां हि रक्षांसि प्रेरते” तैत्ति० स० २ । २ । २ । २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4111,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशितं, क्ली, (नि + शो + क्तः । “शाच्छोरन्य- तरस्याम् ।” ७ । ४ । ४१ । इति इत्वम् ।) लौहम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
निशितः, त्रि, (नि + शो + क्तः ।) शाणितः । इत्यमरः । ३ । १ । ९१ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १३४ । ९५ । “तद्बाक्यसमकालन्तु वीभसुनिशितैः शरैः । अवार्य्यैः पञ्चभिर्ग्राहं मग्नमम्भस्यताडयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-901-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निशित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निशितनिशित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निश् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: निशित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निश् + क्त | शित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + शो + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निशित 📚 ➤ पैना किया हुआ, शान पर तेज किया हुआ
संस्कृत: समाधौ · पर्याय: क्ष्णुत, शात, तेजित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निशित 📚लोहा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निशित
धार लगाया हुआ (३.१.९०) — क्ष्णुत, शात, तेजित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निशित: निश् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें