🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:27:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीप

अर्थ: बा.गुणाभावः पहाड़ की तलहटी

संस्कृत: कदम्बः · पर्याय: प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय

व्युत्पत्ति: नी+प

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नीप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीपःनीपौनीपाः
द्वितीयानीपम्नीपौनीपान्
तृतीयानीपेननीपाभ्याम्नीपैः
चतुर्थीनीपायनीपाभ्याम्नीपेभ्यः
पञ्चमीनीपात् / नीपाद्नीपाभ्याम्नीपेभ्यः
षष्ठीनीपस्यनीपयोःनीपानाम्
सप्तमीनीपेनीपयोःनीपेषु
सम्बोधनहे नीपहे नीपौहे नीपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीप
नीप
nīpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कदंब ।
२. भूकदंब ।
३. बंधूक । दुपहरिया ।
४. नीलाशोक । अशोक ।
५. पहाड़ का निचला भाग ।
६. वृहत्संहिता में वर्णित एक देश का नाम ।
७. एक राजा का नाम ।
नीप २ वि॰ नीचे की ओर स्थित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीप mfn. (fr. नि + अप्; cf. द्वीप and Pāṇ. vi, 3, 97, Sch.) situated low, deep, Kāṭh.
नीप m. the foot of a mountain, Mahīdh.
Nauclea Cadamba (n. its fruit and flower, Megh.)
Ixora Bandhucca or a species of Aśoka, L.
N. of a son of Kṛtin and father of Ugrāyudha, BhP.
pl. of a regal family descended from Nīpa (son of Pāra), MBh.; Hariv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीप a. Situated low, deep. --पः 1 The foot of a mountain. --2 The Kadamba tree (said to blossom in the rainy season); नीपः प्रदीपायते Mk. 5. 14; सीमंते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनां Me. 65. --3 A species of Aśoka. --4 N. of a family of kings; R. 6. 46. --पं The flower of the Kadamba tree; Me. 21; R. 19. 37.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीप पु० नी--प किच्च । १ कदम्बवृक्षे अमरः २ धाराकदम्बे राजनि० । ३ बन्धूकवृक्षे ४ नीलाशोकवृक्षे च मेदि० “न- वनीपवनीधुवनः पवनः” सा० द० टीका । “तस्य नीपर- जसाङ्गरागिणः” रघुः । ५ देशभेदे स च देशः वृह० सं० १४ अ० कूर्मबिभागे मध्यदेशतयोक्तः यथा “भद्रारि- मेदमाण्डव्यसाल्वनोपोज्जिहानसंख्याताः” इत्युपक्रमे “गजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम्” इत्युक्तम् । जनपदवाचित्वात् अगिजने राजनि० च अण् । नैव तद्देशवासिनि तन्नृपे च बहुषु अणो लुक् । “शतं भत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयान्” भा० स० ८ अ० । निपतिता नीचैः पतिता आपो यत्र असमा० न्युपसर्गत्पिरस्याप आदेरत ईत्त्वम् । ६ गिर्य्यधोभागे पु० तत्र भवः यत् । नीप्य तत्र भवे त्रि० रुद्रभेदे पु० “नमः काट्याय च नीयाय च” यजु० १६ । ३७ । “नीपो गिर्यधोभाग तत्र भवः” वेददी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4127,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीपः, पुं, (नी + “पानीविषिभ्यः पः ।” उणां ३ । २३ । इति पः । बाहुलकात् गुणाभावः ।) [] कदम्बवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ४२ ॥ (यथा, ऋतुसंहारे । ३ । १३ । “त्यक्त्वा कदम्बकूटजार्ज्जुनसर्जनीपान् सप्तच्छदानुपगता कुसुमोद्गमश्रीः ॥” क्वचित् क्ली । यथा, -- “नीपं सभार्गकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम् । प्राचीनामलकञ्चैव दोषघ्नङ्गरहारि च ॥” इति चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये ॥ “गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकन्तथा ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ॥) धाराकदम्बः । इति राजनिर्घण्टः ॥ बन्धूक- वृक्षः । नीलाशोकवृक्षः । इति मेदिनी । पे, ८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-911-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीप" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीपनीप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नीप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीप 📚 ➤ बा.गुणाभावः पहाड़ की तलहटी
संस्कृत: कदम्बः · पर्याय: प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीप 📚कदंब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नीप
कदम्ब के नाम (२.४.४२) — प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें