🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:51:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीप
nīpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कदंब ।
२. भूकदंब ।
३. बंधूक । दुपहरिया ।
४. नीलाशोक । अशोक ।
५. पहाड़ का निचला भाग ।
६. वृहत्संहिता में वर्णित एक देश का नाम ।
७. एक राजा का नाम ।
नीप २ वि॰ नीचे की ओर स्थित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीप mfn. (fr. नि + अप्; cf. द्वीप and Pāṇ. vi, 3, 97, Sch.) situated low, deep, Kāṭh.
नीप m. the foot of a mountain, Mahīdh.
Nauclea Cadamba (n. its fruit and flower, Megh.)
Ixora Bandhucca or a species of Aśoka, L.
N. of a son of Kṛtin and father of Ugrāyudha, BhP.
pl. of a regal family descended from Nīpa (son of Pāra), MBh.; Hariv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीप a. Situated low, deep. --पः 1 The foot of a mountain. --2 The Kadamba tree (said to blossom in the rainy season); नीपः प्रदीपायते Mk. 5. 14; सीमंते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनां Me. 65. --3 A species of Aśoka. --4 N. of a family of kings; R. 6. 46. --पं The flower of the Kadamba tree; Me. 21; R. 19. 37.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीप पु० नी--प किच्च । १ कदम्बवृक्षे अमरः २ धाराकदम्बे राजनि० । ३ बन्धूकवृक्षे ४ नीलाशोकवृक्षे च मेदि० “न- वनीपवनीधुवनः पवनः” सा० द० टीका । “तस्य नीपर- जसाङ्गरागिणः” रघुः । ५ देशभेदे स च देशः वृह० सं० १४ अ० कूर्मबिभागे मध्यदेशतयोक्तः यथा “भद्रारि- मेदमाण्डव्यसाल्वनोपोज्जिहानसंख्याताः” इत्युपक्रमे “गजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम्” इत्युक्तम् । जनपदवाचित्वात् अगिजने राजनि० च अण् । नैव तद्देशवासिनि तन्नृपे च बहुषु अणो लुक् । “शतं भत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयान्” भा० स० ८ अ० । निपतिता नीचैः पतिता आपो यत्र असमा० न्युपसर्गत्पिरस्याप आदेरत ईत्त्वम् । ६ गिर्य्यधोभागे पु० तत्र भवः यत् । नीप्य तत्र भवे त्रि० रुद्रभेदे पु० “नमः काट्याय च नीयाय च” यजु० १६ । ३७ । “नीपो गिर्यधोभाग तत्र भवः” वेददी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4127,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीपः, पुं, (नी + “पानीविषिभ्यः पः ।” उणां ३ । २३ । इति पः । बाहुलकात् गुणाभावः ।) [] कदम्बवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ४२ ॥ (यथा, ऋतुसंहारे । ३ । १३ । “त्यक्त्वा कदम्बकूटजार्ज्जुनसर्जनीपान् सप्तच्छदानुपगता कुसुमोद्गमश्रीः ॥” क्वचित् क्ली । यथा, -- “नीपं सभार्गकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम् । प्राचीनामलकञ्चैव दोषघ्नङ्गरहारि च ॥” इति चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये ॥ “गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकन्तथा ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ॥) धाराकदम्बः । इति राजनिर्घण्टः ॥ बन्धूक- वृक्षः । नीलाशोकवृक्षः । इति मेदिनी । पे, ८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-911-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीप" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें