🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:15:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कदंब
kadaṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कदंब संज्ञा पुं॰ [सं॰ कदम्ब]
१. एक प्रसिद्ध वृक्ष । कदम ।
२. समूह । ढेर । झुंड । उ॰—(क) यहि विधि करेहु उपाय कदंबा । फिरहि तो होय प्राण अवलंबा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) सोहत हार हिये हीरन को हिमकर सरिस बिशाला । अंबरेख कौस्तुभ कदंब छबि पद प्रलंब बनमाला ।—रघुराज (शब्द॰) ।
३. एक प्रकार का तृण । देवताड़क (को॰) ।
४. सरसों का पौधा (को॰) ।
५. धूलि (को॰) ।
६. सुगंध (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदम्ब m. (Uṇ. iv, 82) Nauclea Cadamba (a tree with orange-coloured fragrant blossoms), MBh.; Suśr.; Megh. &c.
white mustard, L.
Andropogon Serratus, L.
turmeric, L.
a particular mineral substance, L.
a particular position of the hand
(in astron.) the pole of the ecliptic Comm. on Sūryas.
an arrow (cf. कादम्ब), L.
N. of a dynasty
कदम्ब n. a multitude, assemblage, collection, troop, herd, Gīt.; Sāh. &c.
कदम्ब See under 1. कद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कदंबः, --कदंबकः [कद् करणे अंबच् Tv.] 1 A kind of tree (said to put forth buds at the roaring of thunderclouds); कतिपयकुसुमोद्गमः कदंबः U. 3. 20, 42; Māl. 3. 7; Me. 25; R. 12. 99. --2 A kind of grass. --3 Turmeric. --4 The mustard-seed plant. --5 A particular mineral substance. --बी N. of a plant (देवदाली). Ś. 6; U. 5. 18. --बं A multitude. --कं 1 A multitude, group; छायाबद्धकदंबकं मृगकुलं रोमंथमभ्यस्यतु Ś. 2. 6. --2 The flower of the Kadamba tree; पृथुकदंबकदंबकराजितं Ki. 5. 9. --3 A kind of grass (देवताड). --Comp. --अनिलः {1} a fragrant breeze (charged with the odour of Kadamba flowers); ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदंबानिलाः K. P. 1. {2} spring. --कोरकन्यायः see under न्याय. --पुष्पा, --ष्पी a plant the flowers of which resemble those of Kadamba. --वायुः a fragrant breeze; = ˚अनिल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदम्ब पु० कद--करणे अम्वच् । दर्शनेन विरहिवैक्लव्यसा- धने (कदम) वृक्षे अमरः । “एकद्वारे चतुश्चक्रं वनमा- लाविमूषितम् । कदम्बकुसुमाकारं लक्ष्मीनारायणं विदुः” शालग्रामलक्षणे पुरा० । “कदम्वमुकुलस्थूलैरभिवृष्टां प्रजाश्रुभिः” रघुः “कदम्बमुकले द्वष्टिः समारोपिता” उद्भटः । “कदम्बोमधुरः शीतः कषायो लवणो गुरुः । सरोविष्ट- म्भकृद्रूक्षः कफस्तन्यानिलप्रदः” मावप्र० तद्गुणा उक्ताः । तस्यभेदास्तत्रैव । “नीपोमहाकदम्बः स्यात् धारा कदम्ब इत्यपि । द्वितीयोऽल्पप्रसारश्च वृत्तपुष्पः कदम्बकः” । हा- रिद्रस्तुरजोवलः । धूलीकदम्बको धाराकदम्बः षट्पदप्रियः । वृत्तपुष्पः केशराढ्यः प्रावृषेण्यः कदम्बकः । नीपो महाक- दम्बोऽपि तथा बहुफलोमतः” इति भरतः । अत्र प्रावृषेण्य इत्युक्तिर्गौडादिदेशाभिष्रायेण मथुरादौचैत्रेऽपि तत्पुष्पा- णादामस्माभिःप्रत्यक्षती बहुशो दृष्टत्वात् अत एव “यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपास्ते चोन्मी- लितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिला” काव्य- प्र० चैत्रमासे तत्पुष्पवर्णनमुपपद्यते । एतेन कदम्बपदं केलिकदम्बपरमिति” सा० द० रामचरणव्याख्यानं मथु- रादिदेशानभिगमनसूचकम् । तेन देशभेदात्तस्य वसन्त- प्रावृडुभयभवत्वमिति ज्यायः । कविभिस्तु वर्घाकाले एव तद्वर्णनं क्रियते यथा माघे रैवतकपर्व्वतवर्णने । वर्षर्तु- वर्ण्णनमधिकृत्य “विहगाः कदम्बसुरभाविह गाः कल- थन्त्यनुक्षणमनेकलयम्” । भ्रमयन्नुपैति मुहुरब्भ्रमयं पवनश्च धूतनवनीपवनः” । वर्षावर्ण्णने च तत्नैब “अनवनी नवनीपवनीरभिः” तस्य च प्रावृण्यात्वादेवः” कदम्ब शूरणं तथैत्यादिना हरिशयने भोजननिषेधः । इति” त्वत्सम्पर्कात् पुलकितमि० प्रौढपुष्पैः कदम्बैः” मेघद्र० आषाढ मधिकृत्यैव तद्ग्रन्थप्रणयनात् । इति तस्य प्रावेण्यत्वमपि । [] कदम्बवृक्षश्च मेरुविष्कम्भपर्वतरूपमन्दरम्य विशेषचिह्नवृक्ष- “विष्कम्भशैलाः खलु मन्दरोऽस्य सुगन्धशैलो विपुलः सु- पार्श्वः । तेषु क्रमात् सन्ति च केतुवृक्षाः कदम्बजम्बूवट- पिप्पलकाख्याः । सि० शि० । अस्य सुमेरोः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1641-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कदम्बं, क्ली, (“कृकदिकडिकटिभ्योऽम्बच्” । उणां । ४ । ८२ । इति कद् + अम्बच् ।) निकुरम्बम् । समूहः । इति मेदिनी ॥
कदम्बः, पुं, (कद्यते दर्शनात् विरहिणां चित्तवैक्लव्यं जायतेऽनेन । कद् + करणे अम्बच् ।) वृक्षविशेषः । कदम् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । नीपः २ प्रियकः ३ हलिप्रियः ४ । इत्यमरः । २ । ४ । ८९ ॥ कादम्बः ५ । इति तट्टीका ॥ षट्पदेष्टः ६ प्रावृषेण्यः ७ हरि- प्रियः ८ । इति रत्नमाला ॥ वृत्तपुष्पः ९ भुरभिः १० ललनाप्रियः ११ कादम्बर्य्यः १२ सीधुपुष्पः १३ महाढ्यः १४ कर्णपूरकः १५ । अस्य गुणाः । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । कषायत्वम् । वातपित्त- कफार्तिनाशित्वम् । शीतलत्वम् । शुक्रबर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा भावप्रकाशे । “कदम्बो मधुरः शीतो कषायो लवणो गुरुः । सरो विष्टम्भकृद्रूक्षः कफस्तन्यानिलप्रदः” ॥ तथा च सुश्रुतः । “गरदोषहरनीपं प्राचीनामलकं तथा” ॥) अत्र नीपहलिप्रियौ धाराकदम्बवाचिनावपि कदम्बसाम्यात् पठितौ । यथा साञ्जः ॥ “नीपो महाकदम्बः स्याद्धाराकदम्ब इत्यपि । द्वितीयोऽल्पप्रसरश्च वृत्तपुष्पः कदम्बकः” ॥ इत्यस्य भेदः । तथा रत्नेऽपि । हारिद्रस्तु रजो बलः । यथामरटीकायां भरतः ॥ “धुलीकदम्बका धारा कदम्बः षट्पदप्रियः ॥ वृत्तपुष्पः केशराढ्यः प्रावृषेण्यः कदम्बकः । नीपो महाकदम्बोऽपि तथा बहुफलो मतः” ॥ (यथा, -- साहित्यदर्पणम् । “यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपास्ते चोन्मीलि- तमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः” ॥ कविभिस्तु प्रायशो वर्षाकाले एव अस्य वर्णनं क्रियते । माघे रैवतकपर्व्वतवर्णने द्रष्टव्यम् ॥ * ॥) सर्षपः । इति मेदिनी ॥ देवताडकतृणम् । इति रत्नमाला ॥ (कं प्रजापत्यधिष्ठातृकं औपस्थेन्द्रियं दमयति इति व्युत्पत्त्या जितेन्द्रियतत्त्वज्ञानी । कदं कदनं विनाशं वाति गच्छति प्रलये इति शेषः । इति व्यत्पत्त्या जगत् । यथा, -- “स एव सौम्य नित्यं राजते मूले विश्व कदम्बस्य परमो वै पुरुष आत्मा” ॥ इति श्रुतौ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कदम्ब" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें