🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नृप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नृप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नृप

अर्थ: मनुष्यों का राजा, राजा, प्रभु

संस्कृत: राजा · पर्याय: राज्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, भूप, महीक्षित्

व्युत्पत्ति: नृ-पः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नृप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नृप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानृपःनृपौनृपाः
द्वितीयानृपम्नृपौनृपान्
तृतीयानृपेणनृपाभ्याम्नृपैः
चतुर्थीनृपायनृपाभ्याम्नृपेभ्यः
पञ्चमीनृपात् / नृपाद्नृपाभ्याम्नृपेभ्यः
षष्ठीनृपस्यनृपयोःनृपाणाम्
सप्तमीनृपेनृपयोःनृपेषु
सम्बोधनहे नृपहे नृपौहे नृपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नृप
नृप
nṛpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नृप संज्ञा पुं॰ [सं॰] नरपति । राजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ—प See p. 568.col. 2.
नृ-प m. (√ 3. पा) protector of men, prince, king, sovereign, ŚāṅkhŚr.; Mn.; MBh. &c.
(in music) a kind of measure
N. of the numeral 16 Gaṇit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृप, नृपति, नृपाल &c. See under नृ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृप पु० नॄन् पाति रक्षति पा--क । “चतुर्योजनपर्यन्तेष्वधि- कारी नृपो भवेत्” इत्युक्ते १ राजविशेषे २ राजमात्रे च अमरः । “नृपादिलक्षणं यथा “चतुर्योजनपर्य्यन्त- मधिकारो नृपस्य च । यो राजा तच्छतगुणः स एव मण्डलेश्वरः । तस्माद्दशगुणो राजा राजेन्द्रः परिकी- र्त्तितः” ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८६ अ० । तत्- प्रशंसा यथा “अपुत्त्रस्य नृपः पुत्रो निर्धनस्य धनं नृपः । अमातुर्जननी राजा अतातस्य पिता नृपः । अनाथस्य नृपो नाथो ह्यभर्त्तुः पार्थिवः पतिः । अभृ- त्यस्य नृपो भृत्यो नृप एत नृणां सखा । सर्वदेवमयो राजा तस्मात्त्वामर्थये नृप!” कालिकापु० ५० अ० । “व्यव- हारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिः ब्राह्मणैः सह” याज्ञ० “नृपेण षाणिग्रहणस्पृहेति” नैष० । २ षोडशसंख्यायाम् भा- रते षोडशानामेव राज्ञां माहात्म्यविशेषकथनात् नृपशब्दस्य तत्सङ्ख्यावाचित्वम् षोडश नृपाश्च भा० द्रो० ५५ अध्यायादौ षोडशराजिकपर्वण्युक्ताः तत्रैव दृश्याः । “भुवि नृपमितहस्तेष्वङ्गलग्नं तदग्रम्” लीला० । राज्ये एकनृपकरणस्यावश्यकता तत्र विशेषश्च औशनस- नीतिपरिशिष्टे १ अ० उक्तो यथा “सदैकनायकं राज्यं कुर्य्यान्न बहुनायकम् । नानाथकं क्वचिदपि कर्त्तुरोप्सितमूतये । राजकुले तु वहवः पुरुषा यदि सन्ति हि । तेषु ज्येष्ठो भवेद्राजा शेषास्तत्- कार्यसाधकाः । गरीयांसोवराः सर्वे सहायेभ्यो बिवृ- द्धये । ज्येष्ठोऽपि बधिरः कुष्ठी मूढोऽन्धः षण्ड एव यः । स राज्यार्हो भवेन्नैव भ्राता तत्सुत एव वा । न कनिष्ठोऽपि, ज्येष्ठस्य भ्रातुः पुत्रस्तु राज्यभाक् । दायादानामैकमत्यं राज्ञः श्रेवस्करं परम् । पृथग्- [] भावो विनाशाय राज्यस्य च कुलस्य च । अतः स्वभोग सदृशान् दायादान् कारयेन्नृपः । अव्याहताज्ञः संतुष्ये- च्छत्रसिंहासनैरपि । राज्यविभजनाच्छ्रेयो न भूपानां भवेत् खलु । अल्पीकृतं विभागेन राज्यं शत्रुर्जिघृक्षति । राज्यतुर्य्यांशदानेन स्थापयेत्तान् समन्ततः । चतुर्दिक्ष्वथ या देशाधिषान् कुर्य्यात् सदा नृपः । गोगजाश्वोष्ट्रको- षाणामाधिपत्ये नियोजयेत् । सेनाधिकारे संयोज्या नान्धवाः श्यालकादयः । स्वदोषदर्शकाः कार्य्या गुरवः सुहृदश्च ये । वस्त्रालङ्कारपात्राणां स्त्रियो योज्यास्तु द- र्शने । स्वयं सर्वं च विमृशेत् पर्य्यायेण च दुर्नयेत् । मन्त्रयेन्मन्त्रिभिः सार्द्धं भावि कृत्यं तु निर्जने । अन्त- र्वेश्मनि रात्रौ वा दिवा वाऽन्यविशोधिते । सुहृद्भिर्भ्रा- तृभिः सार्द्धं सभायां पुत्रबान्धवैः । राजकृत्यं सैन्यपैश्च सभ्याद्यैश्चिन्तयेन्नृपः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4139-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृपः, पुं, (नॄन् नरान् पाति रक्षतीति । नृ + पा रक्षणे + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) नरपतिः । इत्यमरः । २ । ८ । १ । तस्य लक्षणं यथा, -- “चतुर्योजनपर्य्यन्तमधिकारी नृपस्य च । यो राजा तच्छतगुणः स एव मण्डलेश्वरः । तत्तद्दशगुणो राजा राजेन्द्रः परिकीर्त्तितः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८६ अः ॥ तत्प्रमाणं यथा, -- “अपुत्त्रस्य नृपः पुत्त्रो निर्धनस्य धनं नृपः । अमातुर्जननी राजा अतातस्य पिता नृपः ॥ अनाथस्य नृपो नाथो ह्यभर्त्तुः पार्थिवः पतिः । अभृत्यस्य नृपो भृत्यो नृप एव नृणां सखा ॥ सर्व्वदेवमयो राजा तस्मात्त्वामर्थये नृप ! ॥” इति कालिकापुराणे ५० अध्यायः ॥ नृपदर्शनदिनं यथा । तत्र तिथयः शुभाः । वाराः शनिमङ्गलभिन्नाः । नक्षत्राणि उत्तर- फल्गुन्युत्तराषाढोत्तरभाद्रपद्रोहिणीपुष्याश्विनी- हस्ताचित्रानुराधामृगशिरोरेवतीज्येष्ठाश्रवणाः । लग्नानि मिथुनकन्याधनुर्मीनवृषभसिंहसंज्ञ- कानि । तत्र चन्द्रः शोभनः । इति ज्योतिषम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-919-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नृप" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नृपनृप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नृप 📚 ➤ मनुष्यों का राजा, राजा, प्रभु
संस्कृत: राजा · पर्याय: राज्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, भूप, महीक्षित्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नृप 📚नरपति । राजा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नृप
राजा के नाम (२.८.१) — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, भूप, महीक्षित्
राजा (३.३.११९) — चन्द्रमा, क्षत्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें