🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

न्याय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

न्याय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

न्याय

अर्थ: प्रणाली, तरीका, रीति, नियम, पद्धति योजना

संस्कृत: नीतिः · पर्याय: अभ्रेष, कल्प, देशरूप, समञ्जस, नय

व्युत्पत्ति: नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. न्याय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — न्याय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमान्यायःन्यायौन्यायाः
द्वितीयान्यायम्न्यायौन्यायान्
तृतीयान्यायेनन्यायाभ्याम्न्यायैः
चतुर्थीन्यायायन्यायाभ्याम्न्यायेभ्यः
पञ्चमीन्यायात् / न्यायाद्न्यायाभ्याम्न्यायेभ्यः
षष्ठीन्यायस्यन्याययोःन्यायानाम्
सप्तमीन्यायेन्याययोःन्यायेषु
सम्बोधनहे न्यायहे न्यायौहे न्यायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — न्याय
न्याय
nyāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
न्याय/उचित व्यवस्था (2.8.24) अभ्रेष · कल्प · देशरूप · समंजस
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
न्याय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उचित बात । नियम के अनुकूल बात । हक बात । नीति । इसाफ । जैसे,—(क) न्याय तो यही है कि तुम उसका रुपया फेर दो । (ख) अपराध कोई करे और दंड कोई पावे यह कहाँ का न्याय है ।
२. सदसद्धिवेक । दो पक्षों के बीच निर्णय । प्रमाणपूर्वक निश्चय । विवाद या व्यवहार में उचित अनुचित का निबटेरा । किसी मामले मुकदमें में दोषी और निर्दोष, अधिकारी और अनधिकारी आदि का निर्धारण । जैसे,—(क) राजा अच्छा न्याय करता है । (ख) इस अदालत में ठीक न्याय नहीं होता । यौ॰— न्यायसभा । न्यायालय ।
३. वह शास्त्र जिसमें किसी वस्तु के यथार्थ ज्ञान के लिये विचारों की उचित योजना का निरुपण होता है । विवेचनपद्धति । प्रमाण, दृष्टांत, तर्क आदि से युक्त वाक्य । विशेष— न्याय छह दर्शनों में है । इसके प्रवर्तक गौतम ऋषि मिथिला के निवासी कहे जाते हैं । गौतम के न्यायसूत्र अबतक प्रसिद्ध हैं । इन सुत्रों पर वात्स्यायन मुनि का भाष्य है । इस भाष्य पर उद्योतकर ने वार्तिक लिखा है । वार्तिक की व्याख्या वाचस्पति मिश्र ने 'न्यायवार्तिक तात्पर्य ठीका' के नाम से लिखी है । इस टीका की भी टोका उदयनाचार्य कृत 'ताप्तर्य- परिशुद्धि' है । इस परिशुद्धि पर वर्धमान उपाध्याय कृत 'प्रकाश' है । गौतम का न्याय केवल प्रमाण तर्क आदि के नियम निश्चित करनेवाला शास्त्र नहीं है बल्कि आत्मा, इंद्रिय, पुनर्जन्म, दुःख अपवर्ग आदि विशिष्ट प्रमेयों का विचार करनेवाला दर्शन है । गौतम ने सोलह पदार्थों का विचार किया है और उनके सम्यक् ज्ञान द्वारा अपवर्ग या मोक्ष की प्राप्ति कही है । सोलह पदार्थ या विषय में हैं ।—प्रमाण, प्रमेय, संशय, प्रयोजन, दृष्टांत, सिद्धांत, अवयव, तर्क, निर्णय, वाद, जल्प, वितंडा, हेत्वाभास, छल, जाति और निग्रहस्थान । इन विषयों पर विचार किसी मध्यस्थ के सामने बादी प्रतिवादी के कथोपकथन के रुप में कराया गया है । किसी विषय में विवाद उपस्थित होने पर पहले इसका निर्णय आवश्यक होता है कि दोनों वादियों के कौन कौन प्रमाण माने जायँगे । इससे पहले 'प्रमाण' लिया गया है । इसके उपरांत विवाद का विषय अर्थात् 'प्रमेय' का विचार हुआ है । विषय सूचित हो जाने पर मध्यस्त के चित्त में संदेह उत्पन्न होगा कि उसका यथार्थ स्वरुप क्या है । उसी का विचार 'संशय' या 'संदेह' पदार्थ के के नाम से हुआ है । संदेह के उपरंत मध्यस्थ के चित्त में यह विचार हो सकता है कि इस विषय के विचार से क्या मतलब । यही 'प्रयोजन' हुआ । वादी संदिग्ध विषय पर अपना पक्ष दृष्टांत दिखाकर बदलाता है, वही 'दृष्टांत' पदार्थ है । जिस पक्ष को वादी पुष्ट करके बतलाता है वह उसका 'सिद्धांत' हुआ । वादी का पक्ष सूचित होने पर पक्षसाधन की जो जो युक्तियाँ कही गई हैं प्रतिवादी उनके खँड खँड करके उनके खंडन में प्रवृत्त होता है । युक्तियों की खंडित देख वादी फिर से और युक्तियाँ देता है जिनसे प्रतिवादी की युक्तियों का उत्तर हो जाता है । यही 'तर्क' कहा गया है । तर्क द्वारा पंचावयवयुक्त युक्तियों का कथन 'वाद' कहा गया है । वाद या शास्त्रार्थ द्वारा स्थिर सत्य पक्ष को न मानकर यदि प्रतिवादी जीत की इच्छा से अपनी चतुराई के बल से व्यर्थ उत्तर प्रत्युत्तर करता चला जाता है तो वह 'अल्प' कहलाता है । इस प्रकार प्रतिवादी कुछ काल तक तो कुछ अच्छी युक्तियाँ देता जायगा फिर ऊटपटाँग बकने लगेगा जिसे 'वितंडा' कहते हैं । इस वितंडा में जितने हेतु दिए जायँगे वे ठीक न होंगे, वे 'हेत्वाभास' मात्र होंगे । उन हेतुओं और युक्तियों के अतिरिक्त जान बूझकर वादी को घबराने के लिये उसके वाक्यों का ऊटपटाँग अर्थ करके यदि घबराने के लिये उसके वाक्यों का ऊटपटाँग अर्थ करके यदि प्रतिवादी गड़बड़ डालना चाहता है तो वह उसका 'छल' कहलाता है, और यदि व्याप्तिनिरपेक्ष साधर्म्य वैधर्म्य आदि के सहारे अपना पक्ष स्थापित करने ल
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्य्-आय m. (fr. 4. नी) that into which a thing goes back i.e. an original type, standard, method, rule, (esp.) a general or universal rule, model, axiom, system, plan, manner, right or fit manner or way, fitness, propriety, TS.; Br.; Mn.; MBh. &c. (न्यायेन ind. and ˚यात् ind. either ‘in the right manner, regularly, duly’, or ifc. ‘after the manner of, by way of’)
a lawsuit, legal proceeding, judicial sentence, judgement, Mṛcch.; Pañc.
a logical or syllogistic argument or inference (consisting of a combination of enthymeme and syllogism, and so having, according to the Naiyāyikas 5 members, viz. प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय, निगमन, or according to the Vedāntins 3 members)
a system of philosophy delivered by Gotama or Gautama (it is one of the six दर्शनस्, q.v., and is perhaps so called, because it ‘goes into’ all subjects physical and metaphysical according to the above syllogistic method treated of in one division of the system; its branch is called Vaiśeṣika)
likeness, analogy, a popular maxim or apposite illustration (cf. काकाक्षि-, घुणाक्षर-, दण्डापूप. &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (572,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्यायः [नियंति अनेन; नि-इ घञ्] 1 Method, manner, way, rule, system, plan; अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात्प्रयत्नतः Ms. 8. 310. --2 Fitness propriety, decorum; Ki. 11. 30. --3 Law, justice, virtue, equity, righteousness, honesty; यांति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यंचोपि सहायतां A. R. 1. 4. --4 A law-suit, legal proceeding --5 Judicial sentence, judgment. --6 Policy, good government. --7 Likeness, analogy. --8 A popular maxim, an apposite illustration, illustration, as दंडापूपन्याय, काकतालीयन्याय, घुणाक्षरन्याय &c.; see below. --9 A Vedic accent; न्यायैस्त्रिभिरुदीरणं Ku. 2. 12. (Malli. takes न्याय to mean स्वर; but it is quite open, in our opinion, to take न्याय in the sense of ‘a system’ or ‘way’; ‘which are manifested in three systems, i. e. ऋक्, यजुस् and सामन्’); Bh. 3. 55. --10 (In gram.) A universal rule. --11 A system of Hindu philosophy founded by the sage Gautama. --12 The science of logic, logical philosophy. --13 A complete argument or syllogism (consisting of five members; i. e. प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय and निगमन). --14 An epithet of Viṣṇu. (न्यायेन ind. in the way of, after the manner or analogy of; बधिरान्मंदकर्णः श्रेया निति न्यायेन &c.). --Comp. --पथः the Mīmāṃsā philosophy. --वर्तिन् a. well-behaved, acting justly. --वादिन् a. one who speaks what is right or just. --वृत्तं good conduct, virtue. --शास्त्रं {1} the philosophical system of the Nyāya school. {2} the science of logic. --सारिणी proper or suitable behaviour. --सत्रं the aphorisms of Nyāya philosophy by Gautama. Note. A few of the common Nyāyas or popular maxims are here collected for ready reference and arranged in alphabetical order. 1. अंधचटकन्यायः The maxim of the blind man catching a sparrow, analogous in sense to घुणाक्षरन्याय q. v. 2. अंधपरंपरान्यायः The maxim of the blind following the blind. It is used in those cases where people blindly or thoughtlessly follow others, not caring to see whether their doing so would not be a leap in the dark. 3. अरुंधतीदर्शनन्यायः The maxim [] of the view of the star Arundhatī. The following explanation of Śankarāchārya will make its use clear: --अरुंधतीं दिदर्शयिषुस्तत्समीपस्थां स्थूलां ताराममुख्यां प्रयममरुंधतीति ग्राहयित्वा तां प्रत्याख्याय पश्चादरुंधतीमेव ग्राहयति. 4. अशोकवनिकान्यायः The maxim of the grove of Aśoka trees. Rāvaṇa kept Sītā in the grove of Aśoka trees, but it is not easy to account for his preference of that particular grove to any other one; so when a man finds several ways of doing a thing, any one of them may be considered as good as another, and the preference of any particular one cannot be accounted for. 5. अश्मलोष्ट्रन्यायः The maxim of the stone and clod of earth. A clod of earth may be considered to be hard as compared with cotton, but is soft as compared with a stone. So a person may be considered to be very important as compared with his inferiors, but sinks into insignificance when compared with his betters. The maxim is also used to denote the relative importance of two things, though absolutely both may be bad; e. g. गोपालपरशुरामौ उभावपि अतीव दुर्मेधसौ । किंतु अश्मलोष्ट्रन्यायेन गोपालः परशुरामाद्वरीयान्. cf. Mar. ‘दगडापेक्षां वीट मऊ’. The maxim पाषाणेष्टकन्याय is similarly used. 6. कदंबकोरक(गोलक)न्यायः The maxim of the Kadamba buds; used to denote simultaneous rise or action, like the bursting forth of the buds of the Kadamba tree at one and the same time. 7. काकतालीयन्यायः The maxim of the crow and the palm-fruit. It takes its origin from the unexpected and sudden fall of a palm-fruit upon the head of a crow (so as to kill it) at the very moment of its sitting on a branch of that tree; and is used to denote a very unexpected and accidental occurrence, whether welcome or unwelcome; cf. Candrāloka: --यत्तया मेलनं तत्र लाभो मे यश्च सुभ्रुवः । तदेतत्काकतालीयमवितर्कितसंभवं ॥ also Kuvalayānanda: --पतत् तालफलं यथा काकेमोपभुक्तमेवं रहोदर्शनक्षुभितहृदया तन्वी मया भुक्ता । see काकतालीय also. 8. काकदंतगवेषणन्यायः The [] maxim of searching after a crow's teeth, used to denote any useless, unprofitable, or impossible task. 9. काकाक्षिगोलकन्यायः The maxim of the crow's eyeball. It takes its origin from the supposition that the crow has but one eye (cf. words like एकदृष्टि, एकाक्ष &c.), and that it can move it, as occasion requires, from the socket on one side into that of the other; and the maxim is applied to a word or phrase which, though used only once in a sentence, may, if occasion requires, serve two purposes; e. g. द्वीपोऽस्त्रियामंतरीपः इत्यत्र अस्त्रियामित्यस्य काकाक्षिगोलकन्यायेम अंतरीपशब्देनाप्यन्वयः. 10. कूपयंत्रघाटिकान्यायः The maxim of the buckets attached to the water-wheel. It takes its origin from the fact that while some of the buckets filled with water go up, some are emptied of their contents, while others go down quite empty; and is used to denote the various vicissitudes of worldly existence; cf. --कांश्चित्तुच्छयति प्रपूरयति वा कांश्चिन्नयत्युन्नतिं कांश्चित्पातविधौ करोति च पुनः कांश्चिन्नयत्याकुलान् । अन्योन्यप्रतिपक्षसंहतिमिमां लोकस्थितिं बोधयन्नेष क्रीडति कूपयंत्रघटिकान्यायप्रसक्तो विधिः ॥ Mk. 10. 59. 11. घट्टकुटीप्रभातन्यायः The maxim of day-break near a toll-station. It takes its origin from the attempt of one (say, a cartman) who with the intention of avoiding a toll takes at night an unfrequented road, but unfortunately finds himself at day-break near that very tollstation, and is obliged to pay the toll which he studiously tried to avoid. Thus the maxim is used to denote the occurrence of that which one studiously tries to avoid; cf. Śrīharṣa: --तदिदं घट्टकुटीप्रभातन्यायमनुवदति. 12. घुणाक्षरन्यायः The maxim of letters bored by an insect in wood. It takes its origin from the unexpected and chance resemblance of an incision in wood or in the leaf of a book made by an insect to
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
न्यायकन्दलीन्यायकणिकान्यायकरण्डन्यायकर्तान्यायकलानिधिन्यायकलापन्यायकलिकान्यायकल्पलतान्यायकल्पलतिकान्यायकाशिकान्यायकिरणावलीन्यायकुतूहलन्यायकुलिशन्यायकुसुममञ्जरीन्यायकुसुमाञ्जलिन्यायकुसुमाञ्जलिकारिकान्यायकुसुमाञ्जलिप्रकाशन्यायकुसुमाञ्जलिविकाशन्यायकुसुमाञ्जलिविवेकन्यायकोकिलन्यायकोशन्यायकौमुदीन्यायकौस्तुभन्यायक्रोडन्यायक्रोडपत्त्रन्यायखण्डनखण्डखाद्यन्यायग्रन्थन्यायचन्द्रिकान्यायचिन्तामणिन्यायचूडामणिन्यायचूडामणिप्रभान्यायतन्त्रन्यायतन्त्रबोधिनीन्यायतःन्यायतत्त्वन्यायतत्त्वपरीक्षान्यायतत्त्वविलोकन्यायतत्त्वविवरणन्यायतरंगिणीन्यायतस्
🔁 जिनके अर्थ में "न्याय" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
न्यायन्याय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

न्याय 📚 ➤ प्रणाली, तरीका, रीति, नियम, पद्धति योजना
संस्कृत: नीतिः · पर्याय: अभ्रेष, कल्प, देशरूप, समञ्जस, नय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
न्याय 📚उचित बात । नियम के अनुकूल बात । हक बात । नीति । इसाफ । जैसे,—(क) न्याय…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
न्याय
न्याय/उचित व्यवस्था (२.८.२४) — अभ्रेष, कल्प, देशरूप, समंजस
धर्म (३.३.१४७) — पुण्य, यमराज, स्वभाव, आचार, सोमपान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • न्याय = नी + आय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • न्याय: नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें