🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:14:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पंचवटी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पंचवटी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पंचवटी

अर्थ: दे० ‘जनस्थान’ के अन्तर्गत।

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पंचवटी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पंचवटी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापंचवटीपंचवट्यौपंचवट्यः
द्वितीयापंचवटीम्पंचवट्यौपंचवटीः
तृतीयापंचवट्यापंचवटीभ्याम्पंचवटीभिः
चतुर्थीपंचवट्यैपंचवटीभ्याम्पंचवटीभ्यः
पञ्चमीपंचवट्याःपंचवटीभ्याम्पंचवटीभ्यः
षष्ठीपंचवट्याःपंचवट्योःपंचवटीनाम्
सप्तमीपंचवट्याम्पंचवट्योःपंचवटीषु
सम्बोधनहे पंचवटिहे पंचवट्यौहे पंचवट्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पंचवटी
पंचवटी
paṃcavaṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंचवटी संज्ञा पुं॰ [सं॰ पञ्चवटी] रामायण के अनुसार दंड़कारण्य के अनंर्गत एक स्थान जहाँ रामचंद्र जी वनवास में रहे थे । यह स्थान गोदावरी के किनारे पर नासिक के पास हैं । सीता हरण यहीं हुआ था ।
२. पाँच वृक्षों का वह समूह जो ये हैं—अश्वत्थ, विल्व, वट, धात्री ओर अशोक । विशेष—हेमाद्रि व्रतखंड़ में इनके लगाने की विधी का वर्णन है ओर कहा गया है कि ऐसे स्थान पर तपस्या ओर मंन्त्रसिद्धि होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्च—वटी f. the 5 fig-trees (N. applied to Aśvattha, Bilva, Vaṭa, Dhātri, and Aśoka), SkandaP.
पञ्च—वटी (also n.) N. of a part of the great southern forest where the Godāvarī rises and where the banished Rāma resided, MBh.; R.; Ragh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (577,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंचवटी See under जनस्थान.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1194-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चवटी स्त्री पञ्चानां वटानां वटप्रभृतीनां समाहार [] ङीप् । वटादिवृक्षपञ्चके “अश्वत्थं विल्ववृक्षं च वटं” धात्रीमशोककम् । वटीपञ्चकमित्युक्तं स्थापयेत् पञ्चदिक्षु च । अश्वत्थं स्थापयेत् प्राचि विल्वसुत्तरभागतः । वटं पश्चिमभागे तु धात्रीं दक्षिणतस्तथा । अशोकं वह्निदिक् स्थाप्यं तपस्यार्थं सुरेश्वरि! मध्ये वेदीं चतुर्हस्तां चतुरस्रां मनोहराम् । प्रतिष्ठां कारयेत्तस्याः पञ्चवर्षोत्तरं शिवे! । अनन्तफलदात्री सा तपस्याफलदायिनी । इयं पञ्चवटी प्रोक्ता वृहत्पञ्चवटीं शृणु । विल्ववृक्षं मध्य- भागे चतुर्दिक्षु चतुष्टयम् । वटवृक्षं चतुष्कोणे वेदसंख्यं प्ररोपयेत् । अशोकं वर्तुलाकारं पञ्चविंशतिसम्मितम् । दिग्विदिक्ष्वामलर्की च एकैकं परमेश्वरि! । अश्वत्थञ्च चतुर्दिक्षु वृहत्पञ्चवटी भवेत् । यः करोति महे- शानि! साक्षादिन्द्रसमो भवेत् । इहलोके महासिद्धिः परे च परमा गतिः” हेमा० व्र० स्कन्दपु० वचनानि । २ दक्षिणदिव्स्थे तीर्थभेदे “ततो पञ्चवटीं गत्वा ब्रह्म चारी जितेन्द्रियः । पुण्येन महता युक्तः सतां लोके महीयते । यत्र योगेश्वरः स्थाणुः स्वयमेब वृषध्वजः । तमर्चमित्वा देवेशं गमनादेव सिध्यति” भा० व० ३८ अ० । रामा० अर० सर्गे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4194-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चवटी, स्त्री, (पञ्चानां वटानां समाहारः । तद्धितार्थेति तत्पुरुषः संख्यापूर्व्वोद्बिगुरुरिति द्विगुसंज्ञायां “द्विगोः” । ४ । १ । २१ । इति ङीष् । द्विगुरेकवचनमिति एकवचनम् ।) पञ्चप्रकार- वृक्षविशेषः । यथा, -- “अश्वत्थविल्ववृक्षञ्च वटधात्रीअशोककम् । वटीपञ्चकमित्युक्तं स्थापयेत् पश्चदिक्षु च ॥ अश्वत्थं स्थापयेत् प्राचि विल्वमुत्तरभागतः । वटं पश्चिमभागे तु धात्रीं दक्षिणतस्तथा ॥ अशोकं वह्निदिक्स्थाप्यं तपस्यार्थं सुरेश्वरि । मध्ये वेदीं चतुर्हस्तां सुन्दरीं सुमनोहराम् ॥ प्रतिष्ठां कारयेत्तस्याः पञ्चवर्षोत्तरं शिवे ! । अनन्तफलदात्री सा तपस्याफलदायिनी ॥ * ॥ इयं पञ्चवती प्रोक्ता बृहत्पञ्चवटीं शृणु । विल्ववृक्षं मध्यभागे चतुर्द्दिक्षु चतुष्टयम् ॥ वटवृक्षं चतुष्कोणे वेदसंख्यं प्ररोपयेत् । अशोकं वत्तुलाकारं पञ्चविंशतिसम्मितम् ॥ दिग्विदिक्ष्वामलकीञ्चैव एकैकं परमेश्वरि । अश्वत्थञ्च चतुर्द्दिक्षु बृहत्पञ्चवटी भवेत् ॥ यः करोति महेशानि ! साक्षादिन्द्रसमी भवेत् । इह लोके मन्त्रसिद्धिः परे च परमा गतिः ॥” इति हेमाद्रीयव्रतखण्डधृतस्कन्दपुराणवचनानि ॥ (स्वनामख्यातः प्रदेशविशेषः । यथा, रामायणे । १ । १ । ४५ । “देशः पञ्चवटीनाम तत्र वासं स कल्पयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-014-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पंचवटीपंचवटी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पंचवटी 📚 ➤ दे० ‘जनस्थान’ के अन्तर्गत।

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पंचवटी 📚रामायण के अनुसार दंड़कारण्य के अनंर्गत एक स्थान जहाँ रामचंद्र जी वनवास…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें