🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:31:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंचवटी
paṃcavaṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंचवटी संज्ञा पुं॰ [सं॰ पञ्चवटी] रामायण के अनुसार दंड़कारण्य के अनंर्गत एक स्थान जहाँ रामचंद्र जी वनवास में रहे थे । यह स्थान गोदावरी के किनारे पर नासिक के पास हैं । सीता हरण यहीं हुआ था ।
२. पाँच वृक्षों का वह समूह जो ये हैं—अश्वत्थ, विल्व, वट, धात्री ओर अशोक । विशेष—हेमाद्रि व्रतखंड़ में इनके लगाने की विधी का वर्णन है ओर कहा गया है कि ऐसे स्थान पर तपस्या ओर मंन्त्रसिद्धि होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्च—वटी f. the 5 fig-trees (N. applied to Aśvattha, Bilva, Vaṭa, Dhātri, and Aśoka), SkandaP.
पञ्च—वटी (also n.) N. of a part of the great southern forest where the Godāvarī rises and where the banished Rāma resided, MBh.; R.; Ragh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (577,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंचवटी See under जनस्थान.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1194-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चवटी स्त्री पञ्चानां वटानां वटप्रभृतीनां समाहार [] ङीप् । वटादिवृक्षपञ्चके “अश्वत्थं विल्ववृक्षं च वटं” धात्रीमशोककम् । वटीपञ्चकमित्युक्तं स्थापयेत् पञ्चदिक्षु च । अश्वत्थं स्थापयेत् प्राचि विल्वसुत्तरभागतः । वटं पश्चिमभागे तु धात्रीं दक्षिणतस्तथा । अशोकं वह्निदिक् स्थाप्यं तपस्यार्थं सुरेश्वरि! मध्ये वेदीं चतुर्हस्तां चतुरस्रां मनोहराम् । प्रतिष्ठां कारयेत्तस्याः पञ्चवर्षोत्तरं शिवे! । अनन्तफलदात्री सा तपस्याफलदायिनी । इयं पञ्चवटी प्रोक्ता वृहत्पञ्चवटीं शृणु । विल्ववृक्षं मध्य- भागे चतुर्दिक्षु चतुष्टयम् । वटवृक्षं चतुष्कोणे वेदसंख्यं प्ररोपयेत् । अशोकं वर्तुलाकारं पञ्चविंशतिसम्मितम् । दिग्विदिक्ष्वामलर्की च एकैकं परमेश्वरि! । अश्वत्थञ्च चतुर्दिक्षु वृहत्पञ्चवटी भवेत् । यः करोति महे- शानि! साक्षादिन्द्रसमो भवेत् । इहलोके महासिद्धिः परे च परमा गतिः” हेमा० व्र० स्कन्दपु० वचनानि । २ दक्षिणदिव्स्थे तीर्थभेदे “ततो पञ्चवटीं गत्वा ब्रह्म चारी जितेन्द्रियः । पुण्येन महता युक्तः सतां लोके महीयते । यत्र योगेश्वरः स्थाणुः स्वयमेब वृषध्वजः । तमर्चमित्वा देवेशं गमनादेव सिध्यति” भा० व० ३८ अ० । रामा० अर० सर्गे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4194-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चवटी, स्त्री, (पञ्चानां वटानां समाहारः । तद्धितार्थेति तत्पुरुषः संख्यापूर्व्वोद्बिगुरुरिति द्विगुसंज्ञायां “द्विगोः” । ४ । १ । २१ । इति ङीष् । द्विगुरेकवचनमिति एकवचनम् ।) पञ्चप्रकार- वृक्षविशेषः । यथा, -- “अश्वत्थविल्ववृक्षञ्च वटधात्रीअशोककम् । वटीपञ्चकमित्युक्तं स्थापयेत् पश्चदिक्षु च ॥ अश्वत्थं स्थापयेत् प्राचि विल्वमुत्तरभागतः । वटं पश्चिमभागे तु धात्रीं दक्षिणतस्तथा ॥ अशोकं वह्निदिक्स्थाप्यं तपस्यार्थं सुरेश्वरि । मध्ये वेदीं चतुर्हस्तां सुन्दरीं सुमनोहराम् ॥ प्रतिष्ठां कारयेत्तस्याः पञ्चवर्षोत्तरं शिवे ! । अनन्तफलदात्री सा तपस्याफलदायिनी ॥ * ॥ इयं पञ्चवती प्रोक्ता बृहत्पञ्चवटीं शृणु । विल्ववृक्षं मध्यभागे चतुर्द्दिक्षु चतुष्टयम् ॥ वटवृक्षं चतुष्कोणे वेदसंख्यं प्ररोपयेत् । अशोकं वत्तुलाकारं पञ्चविंशतिसम्मितम् ॥ दिग्विदिक्ष्वामलकीञ्चैव एकैकं परमेश्वरि । अश्वत्थञ्च चतुर्द्दिक्षु बृहत्पञ्चवटी भवेत् ॥ यः करोति महेशानि ! साक्षादिन्द्रसमी भवेत् । इह लोके मन्त्रसिद्धिः परे च परमा गतिः ॥” इति हेमाद्रीयव्रतखण्डधृतस्कन्दपुराणवचनानि ॥ (स्वनामख्यातः प्रदेशविशेषः । यथा, रामायणे । १ । १ । ४५ । “देशः पञ्चवटीनाम तत्र वासं स कल्पयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-014-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें