🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:03:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पट्टिश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पट्टिश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पट्टिश

अर्थ: च् एक तेज़ धार की बर्छी

व्युत्पत्ति: पट्ट + टिश

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पट्टिश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पट्टिश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापट्टिशःपट्टिशौपट्टिशाः
द्वितीयापट्टिशम्पट्टिशौपट्टिशान्
तृतीयापट्टिशेनपट्टिशाभ्याम्पट्टिशैः
चतुर्थीपट्टिशायपट्टिशाभ्याम्पट्टिशेभ्यः
पञ्चमीपट्टिशात् / पट्टिशाद्पट्टिशाभ्याम्पट्टिशेभ्यः
षष्ठीपट्टिशस्यपट्टिशयोःपट्टिशानाम्
सप्तमीपट्टिशेपट्टिशयोःपट्टिशेषु
सम्बोधनहे पट्टिशहे पट्टिशौहे पट्टिशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पट्टिश
पट्टिश
paṭṭiśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पट्टिश संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का प्राचीन शास्त्र या खाँड़ा । विशेष—इसकी लंबाई की तीन मापें थीं । उत्तम ४ हाथ, मध्यम ३ । हाथ और अधम ३ हाथ लंबा होता था । मुठिया के ऊपर चलानेवाले की कलाई के बचाव के लिये लोहे की एक जाली बनी होती थी । धार इसमें दोनों ओर होती थी । आजकल जिसे 'पटा' कहते हैं वह इससे केवल लंबाई में कम होता है और सब बातें दोनों में समान हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पट्टिश m. a spear with a sharp edge or some other weapon with three points, MBh.; R. &c. (written also पट्टिस, पटिस and पट्टीस).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पट्टि(ट्टी)शः(सः) A kind of spear with a sharp edge (Mar. पट्टा); कणपप्रासपट्टिश &c. Dk.; (पाट्टिशो लौहदंडो यस्तीक्ष्णधारः क्षुरोपमः Vaijayantī).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट्टिश(स) पु० अस्त्रभेदे अमरः । तल्लक्षणं हेमा०परि- उशनमोक्तं यथा [] उक्तं नालसूर्यकं पट्टिसविधिर्वक्ष्यते । वत्स! निबोध त्रिहस्तः सार्द्धत्रिहस्तश्चतुर्हस्तश्चेति श्रेष्ठमध्यमाधमानां दण्डस्त्रिविधः । कर्तृयोग्यमुखो ग्राह्यानाहो भ- वेत् । दण्डश्चाष्टाविंशतिपलो निकृष्टो मध्यमश्चतुस्त्रिंश- त्पलः श्रेष्ठश्चत्वारिंशत्पलः । यथा कुन्तप्रमाणेनोपयोग स्तथास्यापि द्रष्टव्यः । तथा सूर्यचन्द्रसदृशाकारं षो- डशाङ्गुलविस्तारं तीक्ष्णधारान्वितं द्वात्रिंशत्पलं पत्रं भवति । तस्यारा वडङ्गुलाः । कोशः सप्ताङ्गुलः तस्य पञ्चपलं तस्यानुयोगतः संप्रश्लिष्यकीलाभ्यामेव कोशो भवेत् तदारया दृढसमन्वितया । अग्रकल्पः सुदृढः सतैदृ- श्यमत्स्यादारामूलमानाद्द्व्यगुलोन्नतः दण्डः कार्यः । एकाङ्गुलास्या स्यादारा षडङ्गुलानाहा दण्डमूले चार्पिता सफलास्यासमुच्छ्रयात् । फलविस्तारोमध्ये भयेत् । समश्च भवेत् पाशधारणस्त्रिपलगौरवो द्व्यङ्गुलश्च कोशो मूल- पार्श्वो दृढारास्यात् । धाराया वितानार्थं मुनेरपि ब- लार्थं च मूलं रक्षेच्च सुदृढार्थमाराबलेन युक्तं कोश मध्ये सुविद्धजारायां यथा दृष्टं कुण्डलाग्रं यथायोगं ग्र नागपाशधारकं मुनिदेशादुपरि वन्धाधानमुखसमन्वितं भवेत् । आरागतं सम्यक्पञ्चाङ्गुलायतं सुमृष्टं दृडापाङ्गं च स्यात् । तथैव चाष्टपलसमन्वितं छेदाङ्गकल्पकरणमूल कल्पं विद्यात् भवति चात्र श्लोकाः । प्राधान्यं पट्टिसानां स्याच्छेद्ययोगविधानतः । मध्यमं चैव लक्ष्येषु नीचं चैवाधमेषु च । मिश्रयोगेन मिश्रं म्याद्दण्डश्चोक्तायतः- स्मृतः । विज्ञायैव यथेष्टानि शस्त्राणीह प्रयोजयेत्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4202-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट्टिशः, पुं, (पट् गतौ + बाहुलकात् टिश(स) च् ।) अस्त्रविशेषः । यथा, --
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-019-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पट्टिश" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पट्टिशपट्टिश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पट्टिश 📚 ➤ च् एक तेज़ धार की बर्छी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पट्टिश 📚एक प्रकार का प्राचीन शास्त्र या खाँड़ा । विशेष—इसकी लंबाई की तीन मापें…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें