🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:22:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पण्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पण्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पण्यम्

अर्थ: बिकाऊ, विक्रयार्थ

संस्कृत: पर्याय: विक्रेय, पणितव्य

व्युत्पत्ति: पण् + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पण्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पण्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पण्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पण्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापण्यःपण्यौपण्याः
द्वितीयापण्यम्पण्यौपण्यान्
तृतीयापण्येनपण्याभ्याम्पण्यैः
चतुर्थीपण्यायपण्याभ्याम्पण्येभ्यः
पञ्चमीपण्यात् / पण्याद्पण्याभ्याम्पण्येभ्यः
षष्ठीपण्यस्यपण्ययोःपण्यानाम्
सप्तमीपण्येपण्ययोःपण्येषु
सम्बोधनहे पण्यहे पण्यौहे पण्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पण्य
पण्य
paṇya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बेचने योग्य वस्तु (2.9.83) विक्रेय · पणितव्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पण्य १ वि॰ [सं॰]
१. खरीदने योग्य ।
२. बेचने योग्य ।
३. व्यापार या व्यवहार करने योग्य ।
४. प्रशंसा करने योग्य ।
पण्य २ संज्ञा पुं॰
१. सौदा । माल ।
२. व्यापार । व्यवसाय । रोजगार ।
३. बाजार । हाट ।
४. दूकान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पण्य mfn. to be praised or commended, ĀpŚr.
to be bought or sold, vendible (see n. and comp.)
to be transacted, L.
पण्य n. (ifc. f(आ). ) an article of trade, a ware, commodity, ŚBr.; Kauś.; Gobh.; MBh. &c.
trade, traffic, business, Kām.; Kāv. (cf. ज्ञान-)
a booth, shop, Daś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (580,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पण्य a. [पण्-कर्मणि यत्] 1 Saleable, vendible. --2 To be transacted. --ण्यः 1 A ware, an article, a commodity; पूराबभासे विपणिस्थपण्या R. 16. 41; पण्यानां गांधिकं पण्यं Pt. 1. 13; सौभाग्यपण्याकरः Mk. 8. 38; Ms. 5. 129; M. 1. 17; Y. 2. 245. --2 Trade, business. --3 Price; महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनौस्त्वया Śānti. 3. 1. --Comp. --अंगना, --योषित् f., --विलासिनी, --स्त्री f. a harlot, a courtezan; पण्यस्त्रीषु विवेककल्पलतिकाशस्त्रीषुरज्येत कः Bh. 1. 90; Me. 25. --अजिरं a market. --आजीवः a trader. --आजीवकं a market, fair. --पतिः a great [] merchant. --फलत्वं prosperity or profit in trade. --भूमिः f. a warehouse. --वीथिका, --वीथी, --शाला {1} a market. {2} a stall, shop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0660-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण्य त्रि० पण--कर्मणि यत् । १ व्यवहर्त्तव्ये २ विक्रेये ब अमरः० “स्तुत्यर्हेतु न यत् । किन्तु ण्यदेव पाण्यम्” सि० कौ० । कम्बलेन समासेऽस्य आद्युदात्तता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण्यं, त्रि, (पण्यते इति । पण ङ व्यवहारे स्तुतौ च । “अवद्यपण्यवर्य्यागर्ह्येति ।” ३ । १ । १०१ । निपातनात् साधु ।) पणितव्यम् । विक्रेय- द्रव्यम् । इत्यमरः । २ । ९ । ८२ । (यथा, हेः रामायणे । २ । ४८ । ४ । “न चाहृष्यन् न चामोदन् वणिजो न प्रसारयन् । [] न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः ॥”) व्यवहार्य्यम् । स्तोतव्यम् । इति पणधात्वर्थदर्श- नात् ॥ (क्ली, पण्यते व्यवह्रियतेऽत्र । पण + यत् । विपणिः । यथा, मनुः । ५ । १२९ । “नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम् ॥” “पण्ये पण्यवीथिकायाम् ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-021-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पण्यम्पण्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पण्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पण्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पण्यम् 📚 ➤ बिकाऊ, विक्रयार्थ
संस्कृत: पर्याय: विक्रेय, पणितव्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पण्य 📚खरीदने योग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पण्य
बेचने योग्य वस्तु (२.९.८३) — विक्रेय, पणितव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पण्यम्: पण् + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें