🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:26:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पत्तिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पत्तिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पत्तिः

अर्थ: पैदल, पैदल सैनिक

संस्कृत: पदातिः, पत्तिसेना · पर्याय: पदाति, पदग, पादातिक, पदाजि, पद्ग

व्युत्पत्ति: पद् + ति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पत्ति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पत्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पत्ति (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापत्तिःपत्तीपत्तयः
द्वितीयापत्तिम्पत्तीपत्तीन्
तृतीयापत्तिनापत्तिभ्याम्पत्तिभिः
चतुर्थीपत्तयेपत्तिभ्याम्पत्तिभ्यः
पञ्चमीपत्तेःपत्तिभ्याम्पत्तिभ्यः
षष्ठीपत्तेःपत्त्योःपत्तीनाम्
सप्तमीपत्तौपत्त्योःपत्तिषु
सम्बोधनहे पत्तेहे पत्तीहे पत्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पत्ति
पत्ति
patti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक हाथी, एक रथ, तीन घोड़े और पाँच पैदल — यह 'पत्ति' (सबसे छोटी इकाई) ह (2.8.80)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पत्ति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पैदल सिपाही । प्यादा ।
२. पैदल चलनेवाला । पत्तिक । पदातिक ।
२. शूरवीर पुरुष । योद्धा । बहादुर ।
पत्ति २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल में सेना का सबसे छोटा विभाग जिसमें एक रथ, एक हाथी, तीन घोड़े और पाँच पैदल होते थे । किसी किसी के मत से पैदलों की संख्या ५५ होती थी ।
२. गति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पत्ति f. (fr. √ 2. पद्) going, moving, walking, L.
2. पत्ति m. (prob. fr. 3. पद्) a pedestrian, footman, foot-soldier, infantry, VS. &c. &c. (mc. also ˚ती, R. [B.])
a hero, L.
(pl.) N. of a people, MBh. (v.l. पशु)
पत्ति f. the smallest division of an army (1 chariot, 1 elephant, 3 horsemen and 5 foot-soldiers; according to others = 55 foot-soldiers), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (583,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्तिः [पद्-तिन्] 1 A footman, a footsoldier; R. 7. 37. --2 A pedestrian. --3 A hero. --f. 1 The smallest division of an army, consisting of one chariot, one elephant; three horsemen and five footsoldiers. --2 Going, walking. --Comp. --कायः infantry. --गणकः an officer whose business it is to muster the infantry --संहतिः f. a body of infantry, infantry.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्ति पु० पद--तिन् । १ सेनायाम् । २ वीरे विश्वः क्तिन् । ३ गतौ (१ रथः २ गजः ३ अश्वाः ५ सेनाः) एतत् संख्यान्विते ४ सेनाभेदे च स्त्री । “एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरशास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते” भा० आ० १ अ० । ५ पञ्चपञ्चाशदात्मकनरसैन्ये “नराणां पञ्चपञ्चाशदेषा पत्तिर्विधीयते” भा० उ० १५४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4219,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्तिः, पुं, (पद्यते विपक्षसेनां प्रति पद्भ्यां गच्छ- तीति । पद्यौ ङ गतौ + “पदिप्रथिभ्यां नित् ।” उणां ४ । १८२ । इति तिः स च नित् ।) पदा- तिकः । इत्यमरः । २ । ८ । ६६ । (यथा, रघुः । ७ । ३७ । “पत्तिः पदातिं रथिनं रथेश- स्तुंरङ्गसादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्बन्दि बभूव युद्धम् ॥” * ॥ पद्यते विपक्षं प्राप्नोतीति । पद् + तिन् ।) वीरः । इति विश्वः ॥
पत्तिः, स्त्री, (पत ऌ गतौ + भावे क्तिन् ।) गतिः । (पत्यते विपक्षो यया । पत् + करणे क्तिन् ।) सेनाविशेषः । यदुक्तं अमरे । २ । ८ । ८० । “एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-026-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पत्तिःपत्ति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पत्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पत्तिः 📚 ➤ पैदल, पैदल सैनिक
संस्कृत: पदातिः, पत्तिसेना · पर्याय: पदाति, पदग, पादातिक, पदाजि, पद्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पत्ति 📚पैदल सिपाही । प्यादा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पत्ति
पैदल सैनिक (२.८.६६) — पदाति, पदग, पादातिक, पदाजि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬