🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पत्ति
patti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक हाथी, एक रथ, तीन घोड़े और पाँच पैदल — यह 'पत्ति' (सबसे छोटी इकाई) ह (2.8.80)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पत्ति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पैदल सिपाही । प्यादा ।
२. पैदल चलनेवाला । पत्तिक । पदातिक ।
२. शूरवीर पुरुष । योद्धा । बहादुर ।
पत्ति २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल में सेना का सबसे छोटा विभाग जिसमें एक रथ, एक हाथी, तीन घोड़े और पाँच पैदल होते थे । किसी किसी के मत से पैदलों की संख्या ५५ होती थी ।
२. गति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पत्ति f. (fr. √ 2. पद्) going, moving, walking, L.
2. पत्ति m. (prob. fr. 3. पद्) a pedestrian, footman, foot-soldier, infantry, VS. &c. &c. (mc. also ˚ती, R. [B.])
a hero, L.
(pl.) N. of a people, MBh. (v.l. पशु)
पत्ति f. the smallest division of an army (1 chariot, 1 elephant, 3 horsemen and 5 foot-soldiers; according to others = 55 foot-soldiers), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (583,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्तिः [पद्-तिन्] 1 A footman, a footsoldier; R. 7. 37. --2 A pedestrian. --3 A hero. --f. 1 The smallest division of an army, consisting of one chariot, one elephant; three horsemen and five footsoldiers. --2 Going, walking. --Comp. --कायः infantry. --गणकः an officer whose business it is to muster the infantry --संहतिः f. a body of infantry, infantry.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्ति पु० पद--तिन् । १ सेनायाम् । २ वीरे विश्वः क्तिन् । ३ गतौ (१ रथः २ गजः ३ अश्वाः ५ सेनाः) एतत् संख्यान्विते ४ सेनाभेदे च स्त्री । “एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरशास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते” भा० आ० १ अ० । ५ पञ्चपञ्चाशदात्मकनरसैन्ये “नराणां पञ्चपञ्चाशदेषा पत्तिर्विधीयते” भा० उ० १५४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4219,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्तिः, पुं, (पद्यते विपक्षसेनां प्रति पद्भ्यां गच्छ- तीति । पद्यौ ङ गतौ + “पदिप्रथिभ्यां नित् ।” उणां ४ । १८२ । इति तिः स च नित् ।) पदा- तिकः । इत्यमरः । २ । ८ । ६६ । (यथा, रघुः । ७ । ३७ । “पत्तिः पदातिं रथिनं रथेश- स्तुंरङ्गसादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्बन्दि बभूव युद्धम् ॥” * ॥ पद्यते विपक्षं प्राप्नोतीति । पद् + तिन् ।) वीरः । इति विश्वः ॥
पत्तिः, स्त्री, (पत ऌ गतौ + भावे क्तिन् ।) गतिः । (पत्यते विपक्षो यया । पत् + करणे क्तिन् ।) सेनाविशेषः । यदुक्तं अमरे । २ । ८ । ८० । “एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-026-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें