🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:24:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पत्नी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पत्नी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पत्नी

अर्थ: सहधर्मिणी, भार्या

संस्कृत: भार्य्या, सधर्मिणी, द्वितीया, जायाः, दाराः, वधूः, कलत्रम् · पर्याय: सधर्मिणी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी, भार्या

व्युत्पत्ति: पति + ङीप्, नुक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पत्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पत्नी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापत्नीपत्न्यौपत्न्यः
द्वितीयापत्नीम्पत्न्यौपत्नीः
तृतीयापत्न्यापत्नीभ्याम्पत्नीभिः
चतुर्थीपत्न्यैपत्नीभ्याम्पत्नीभ्यः
पञ्चमीपत्न्याःपत्नीभ्याम्पत्नीभ्यः
षष्ठीपत्न्याःपत्न्योःपत्नीनाम्
सप्तमीपत्न्याम्पत्न्योःपत्नीषु
सम्बोधनहे पत्निहे पत्न्यौहे पत्न्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पत्नी
पत्नी
patnī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षेत्र (3.3.188) शरीर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पत्नी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] विधिपूर्वक विवाहिता स्त्री । वह स्त्री जिसके साथ किसी पुरुष का शास्त्रानुसारी रीति से विवाह हुआ हो । पर्या॰—जाया । भार्या । दयिता । कलत्र । वधू । सहधर्मिणी । दारा । दार । गृहिणी । पाणिगृहीता । क्षेत्र । जनि । सहचरी । गृह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्नी f. (rarely पत्नि) a female possessor, mistress, RV. &c. &c.
a wife (RV. i, 140, 6; iv, 24, 8, even applied to cows), ib. (cf. पति f.)
(in astrol.) N. of the 7th mansion, Var. [cf. Gk. πότνια.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्नी 1 A wife. --2 Ved. A mistress. --Comp. --आटः seraglio women's apartments. --शाला a hut tent, room for wives and domestic purposes. --संनहनं {1} girdling a wife. {2} the girdle of a wife.
पत्नी See under पति.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्नी स्त्री पति + “पत्युर्नो यज्ञसम्बन्धे” पा० नः, ङीप् च । १ पतिकृतयज्ञफलभोक्त्र्यां विवाहितायां स्त्रियाम् अमरः “पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोऽनुवर्त्तिनी । गृहाश्रम समं नास्ति यदि भार्य्या वशानुगा । तया धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमश्नुते । प्राकाम्ये वर्त्तमाना तु स्नेहान्न तु निवारिता । अवश्या सा भवेत् पश्चाद् यथा व्याघि- रुपेक्षितः । अनुकूला न वाग्दष्टा दक्षा साध्वी प्रियं- वदा । आत्मगुप्ता स्वामिभक्ता देवता सा न मानुषी । अनुकूलकलत्रो यस्यस्य स्वर्ब इहैव हि । प्रतिकूत्र कलत्रस्य नरको नात्र संशयः । स्वर्गोऽपि दुर्लभं ह्येत- दनुरागः परस्परम् । रक्त एको विरक्तोऽन्यस्तस्मात् कष्टतरं नु किम्? । गृहवासः सुखार्थाय पत्नीमूलं गृहे सुखम् । सा पत्नी या विनीता स्याच्चितज्ञा वशवर्त्तिनी । दुःखदाऽन्या सदा खिन्ना चित्तभेदात् परस्परम् । प्रति कूलकलत्रस्य द्विदारस्य विशेषतः । योषित् सर्वा जलौ- केव भूषणाच्छादनाशनैः । सुभूत्यापि कृता नित्यं पुरुषं ह्यपकर्षति । जलौका रक्तमादत्ते केवलं सा तपस्विनी । इतरा तु धनं वित्तं मांसं वीर्य्यं बलं सुखम् । स- शङ्का बालभावे तु यौवने विसुखी भवेत् । तृणवन्मन्थते पश्चाद्वृद्धभावे स्वकं पतिम् । अनुकूला न श्राग्दुष्टा दक्षा साध्वी पतिव्रता । एभिरेव गुणैर्युक्ता श्रीरेव स्त्री न संशयः । या हृष्टमनसा नित्यं स्थानमान विचक्षणा । भर्तुः प्रीतिकरी नित्यं सा भार्य्या हीतरा ज्वरा” दक्षसं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4222,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्नी, स्त्री (पत्यर्यज्ञे सम्बन्धो यया । “पत्युर्नोयज्ञ- संयोगे ।” ४ । १ । ३२ । इति नकारादेशः ङीप् च ।) वेदविधानेनोढा । अन्यत्रोपचारात् । पत्या उद्वाहविहितमन्त्रादिना ऊढा । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । पाणिगृहीती २ द्वितीया ३ सहधर्म्मिणी ४ भार्य्या ५ जाया ६ दाराः ७ सधर्म्मिणी ८ धर्म्मचारिणी ९ दारः १० गृहिणी ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ सहचरी १२ गृहः १३ क्षेत्रम् १४ वधूः १५ जनी १६ परिग्रहः १७ ऊढा १८ कलत्रम् १९ । इति हेमचन्द्रः ॥ (पत्नीगुणेनैव हि पुरुषाः सुखिनो भवन्ति । यस्य पत्नी वशानुगा स भूस्थोऽपि स्वर्गस्थः । गृहाश्रमतुल्यं किञ्चिदपि नास्ति यदि तत्र हित- कामा पत्नी वर्त्तते । सपत्नीक एव सर्व्वधर्म्म- करणार्हः । यदक्तं दक्षसंहितायाम् । “पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोनुवर्त्तिनी । गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्य्या वशानुगा ॥ तया धर्म्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमश्नुते । प्राकाम्ये वर्त्तमाना तु स्नेहान्नतु निवारिता ॥ अवश्या सा भवेत् पश्चात् यथा व्याधिरपेक्षितः । अनुकूला न वागदुष्टा दक्षा साध्वी प्रियंवदा ॥ [] आत्मगुप्ता स्वामिभक्ता देवता सा न मानुषी । अनुकूलकलत्रो यस्तस्य स्वर्ग इहैव हि ॥ प्रतिकूलकलत्रस्य नरको नात्र संशयः । स्वर्गेऽपि दुर्लभं ह्येतदनुरागं परस्परम् ॥ रक्त एको विरक्तोऽन्यस्तस्मात् कष्टतरं नु किम् ॥ गृहवासः सुखार्थाय पत्नीमूलं गृहे सुखम् । सा पत्नी या विनीता स्याच्चित्तज्ञा वशवर्त्तिनी ॥ दुःखदान्या सदा खिन्ना चित्तभेदात् परस्परम् । प्रतिकूलकलत्रस्य द्विदारस्य विशेषतः ॥ योषित् सर्व्वा जलौकेव भूषणाच्छादनाशनैः । सुभूत्यापि कृता नित्यं पुरुषं ह्यपकर्षति ॥ जलौका रक्तमादत्ते केवलं सा तपस्विनी । इतरा तु धनं वित्तं मांसं वीर्य्यं बलं सुखम् ॥ सशङ्का बालभावे तु यौवने विमुखी भवेत् । तृणवन्मन्यते पश्चाद्वृद्धभावे स्वकं पतिम् ॥ अनुकूला न वाग्दुष्टा दक्षा साध्वी पतिव्रता । एभिरेव गुणैर्युक्ता श्रीरेव स्त्री न संशयः ॥ या हृष्टमनसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा । भर्त्तुः प्रीतिकरी नित्यं सा पत्नी हीतरा ज्वरा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-026-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पत्नी" आता है (60)
जाया विबाहिता स्त्री । पत्नी । जोरू । विशेषतः वह स्त्री जो किसी बालक को जन्…कलत्र पत्नीभार्या पत्नी । जाया । जोरु । स्त्रीदार पत्नी । भार्या । यौ॰—दारकर्म । दारग्रहण । दारपरिग्रह । विशेष— संस्कृत …सधर्मिणी सधर्मचारिणी । पत्नी । भार्यासहधर्मिणी पत्नी । स्त्रीधण पु संज्ञा स्त्री॰ स्त्री । पत्नीदयिता प्रियतमा । पत्नी । स्त्रीगेहिनी घर की मालकिन । गृहस्वामिनी । घरनी । पत्नीधर्मिणी पत्नीप्राणेशा पत्नीप्रेमवती पत्नीधर्मचारिणी पत्नीदारा पत्नी । भार्या । विशेष— सं॰ 'दार' शब्द नित्य बहुवचनांत है, अतः उसका प्…घरिणी घरनी । पत्नीसहव्रता पत्नी । भार्या । जोरूस्वकीया अपनी विवाहिता स्त्री । पत्नीत्रिणीता पत्नी । विशेष—यह माना जाता है कि पुरुष पति प्राप्त करने के पूर्व कन्या…प्रियतमा पत्नीसहधर्मचरी पत्नी । जोरूप्राणेश्वरी पत्नीपाणिप्रणयिनी पत्नी । स्त्रीबऊ † संज्ञा स्त्री॰ बधू । बहू । पत्नीऔरत महिला । २ जोरू । पत्नीघरह पु संज्ञा स्त्री॰ घरवाली । घरनी । पत्नीजोइ पु † संज्ञा स्त्री॰ जोरु । पत्नी । भार्या । स्त्रीजोय † संज्ञा स्त्री॰ जोरू । स्त्री । पत्नीजोरू पत्नी । भार्या । घरवाली । मुहा॰—जोरू का गुलाम = स्त्री का भक्त या उसके…जौजा जोरू । भार्या । पत्नीबौहर वधू । दुलहिन । पत्नीकडन्न कलत्र । पत्नीगेहनी पु संज्ञा स्त्री॰ घरवाली । गृहिणी । भार्या । पत्नीघरदासी गृहणी । भार्या । पत्नीरमा लक्ष्मीवशा वंध्या स्त्री । बाँझजामि बहिन । भगिनीबाला युवती स्त्री । जवान स्त्री । बारह तेरह वर्ष से सोलह सत्रह वर्ष तक की अ…पोष्य पालने योग्य । पालनीय । जिसका पालन पोषण कर्तव्य हो । विशेष—माता, पिता, …वाशिता स्त्री नारी । औरत । जैसे,—लज्जाशीलता स्त्री जाति का आभुषण हैरमणी नारी । स्त्रीकांता प्रिया । सुंदरी स्त्रीवधूटी नई ब्याही हुई स्त्री । दुलहिनवशिनी शमी का पेड़सहचरी सहचर का स्त्री॰ रूपसुरता सुर या देवता का भाव या कार्यवधू नव विवाहिता स्त्री । दुलहनप्रेयसी वह स्त्री जिसके साथ प्रेम किया जाय । प्यारी स्त्री । प्रेमिकाहृदयेशा प्रियतमा । प्राणेश्वरीद्वितीया प्रत्येक पक्ष की दूसरी तिथि । दूजसहगामिनी वह स्त्री जो पति के शव के साथ सती हो जाय । पति की मृत्यु पर उनके साथ ज…सहचारिणी साथ में रहनेवाली । सहचरी । सखीती पु संज्ञा स्त्री॰तिय पु संज्ञा स्त्री॰बहू पुत्रवधू । पतोहूबसही पु † संज्ञा स्त्री॰बीबी कुलवधू । कुलीन स्त्रीरवनि रवनी पु संज्ञा स्त्री॰मेहरी औरतलुगाई औरत

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पत्नीपत्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पत्नी 📚 ➤ सहधर्मिणी, भार्या
संस्कृत: भार्य्या, सधर्मिणी, द्वितीया, जायाः, दाराः, वधूः, कलत्रम् · पर्याय: सधर्मिणी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी, भार्या

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पत्नी 📚विधिपूर्वक विवाहिता स्त्री । वह स्त्री जिसके साथ किसी पुरुष का शास्त्र…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पत्नी
पत्नी के नाम (२.६.५) — पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी
वधू (३.३.१०९) — बहू, स्त्री

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें