🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:17:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पदवीः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पदवीः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पदवीः

अर्थ: रास्ता, मार्ग, पथ, बटिया, पवन पदवी

संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्

व्युत्पत्ति: पद् + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पदवी (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  2. पदवि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. पदवी (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. पदवी (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पदवी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापदवीपदव्यौपदव्यः
द्वितीयापदवीम्पदव्यौपदवीः
तृतीयापदव्यापदवीभ्याम्पदवीभिः
चतुर्थीपदव्यैपदवीभ्याम्पदवीभ्यः
पञ्चमीपदव्याःपदवीभ्याम्पदवीभ्यः
षष्ठीपदव्याःपदव्योःपदवीनाम्
सप्तमीपदव्याम्पदव्योःपदवीषु
सम्बोधनहे पदविहे पदव्यौहे पदव्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पदवी
पदवी
padavī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पदवी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पंथ । रास्ता ।
२. पद्धति । परिपाटी । तरीका ।
३. वह प्रतिष्ठा या मानसूचक पद जो राज्य अथवा किसी संस्था आदि की ओर से किसी योग्य व्यक्ति को मिलता है । उपाधि । खिताब । जैसे, राजा, राय बहादुर, डाक्टर, महामहोपाध्याय, आदी । उ॰—साँच कहे तो पनही खावैं । झूठे बहु विधी पदवी पावैं ।—भारतेंदु ग्रं॰ भा॰ १, पृ॰ ६७० । विशेष—पदवी नाम के पहले अथवा पीछे लगाई जाती है ।
४. ओहदा । दरजा ।
५. स्थान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद—वी m. (nom. स्) a leader, guide, forerunner, RV.; AV. (cf. -वाय)
पद—वी f. (nom. वी) a road, path, way, track, reach, range
acc. with √ गम्, या &c., to go the way of (cf. under अर्थ-पदवी, घन-, पवन-, मोक्ष-, यौवन-, साधु-, स्मरण-, हास्य-; पदम्-√ धा or नि-√ धा पदव्याम् [comp. or gen.], to tread in the footsteps of a person i.e. imitate or rival him), MBh.; Kāv. &c.
station, situation, place, site, R.; Pañc.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (583,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पदविः --वी f. [पद्-अवि वा ङीप्] 1 A way, road, path, course (fig. also); पवनपदवी Me. 8; अनुयाहि साधुपदवीं Bh. 2. 77 ‘follow in the footsteps of the good’; Ś. 4. 13; R. 3. 50, 7. 7; 8. 11; 15. 99; Bh. 3. 46; Ve. 6. 27; so स यौवनपदवीमारूढः Pt. 1 ‘he [] attained his majority’ (grew up to man's estate). --2 Position, station, rank, dignity, office, post. --3 A place, site. --4 Good conduct or behaviour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0664-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदवि(वी) स्त्री पद--अवि वा ङीप् । १ पथि । अमरः २ धर्माचारे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4224,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदवी, स्त्री, (पदवि + “कृदिकारान्तादक्तिनः ।” इति पक्षे ङीष् ।) पन्थाः । इत्यमरः । २ । १ । १५ ॥ (यथा, रघुः । ७ । ७ । “उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षा- दलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ॥” पद्धतिः । यथा, तत्रैव । ३ । ५० । “अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य सन्ततेः ॥” पदम् । यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । २५८ । “अथ तेन सिंहाय अमात्यपदवी प्रदत्ता व्याघ्राय शय्या- पालत्वमिति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पदवी" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पदवीःपदवी (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: पदवि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | पदवी (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पदवीः 📚 ➤ रास्ता, मार्ग, पथ, बटिया, पवन पदवी
संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पदवी 📚पंथ । रास्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पदवी
मार्ग के नाम (२.१.१६) — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, सृति, सरणि, पद्धति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें