🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:10:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पनसाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पन-+साल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

साल

अर्थ: एक वृक्ष का नाम, या उसकी राल

संस्कृत: यष्टिकाकण्टकादिरचितवेष्टनम्, सालवृक्षः · पर्याय: प्राकार, वरण

व्युत्पत्ति: सल् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. साल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — साल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासालःसालौसालाः
द्वितीयासालम्सालौसालान्
तृतीयासालेनसालाभ्याम्सालैः
चतुर्थीसालायसालाभ्याम्सालेभ्यः
पञ्चमीसालात् / सालाद्सालाभ्याम्सालेभ्यः
षष्ठीसालस्यसालयोःसालानाम्
सप्तमीसालेसालयोःसालेषु
सम्बोधनहे सालहे सालौहे सालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — साल
साल
sāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्ष (पुं॰/नपुं॰) (3.3.237) वर्षा · खण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साल १ संज्ञा पुं॰, स्त्री॰ [हि॰ सलना या सालना]
१. सालने या सलने की क्रिया या भाव ।
२. छेद । सूराख ।
३. चारपाई के पावों में किया हुआ वह चौकोर छेद जिसमें पाटी आदि बैठाई जाती है ।
४. घाव । जख्म ।
५. दुख । पीड़ा । वेदना । कसक । चुभन । उ॰—को जानि मात बिझनी पीर । सौति कौ साल सालै सरीर ।—पृ॰ रा॰, १ ।३७५ ।
साल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जड़ । मूल ।
२. कूचवंदी की परिभाषा में खस की जड़ । जिसमें कूच बनती है ।
३. राल । धूना ।
४. वृक्ष । पेड़ ।
५. प्राकार । परकोटा ।
६. दीवार ।
७. एक प्रकार की मछली जो भारत, लंका और चीन में पाई जाती है ।
८. सियार ।
९. कोट । किला । (डिं॰) ।
१०. साल का वृक्ष । दे॰ साल ।
साल ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰] वर्ष । बरस । बारह महीने ।
साल ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शालि] दे॰ शालि ।
साल ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शाल] दे॰ शाला ।
साल † ६ संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्याल] दे॰ साला ।
साल † ७ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ शाल] दे॰ शाल ।
साल अमोनिया संज्ञा पुं॰ [अं॰] नौसादर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. साल m. (often incorrectly written for 1. शाल) the Śāl tree
a wall, fence &c.
for these and other meanings and compounds such as सलग्राम &c., See 1. शाल
2. साल m. N. of a king, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1210,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सालः 1 N. of a tree or its resin. --2 A tree in general, as in कल्पसाल, रसालसाल. --3 A rampart, a fence or wall round a building. --4 A wall in general. --5 A kind of fish. (For compounds see under शाल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1120-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साल पु० सल--घञ् । १ वृक्षमात्रे “रसालसालः समदृश्य- तामुना” नैषधम् । २ स्वनामख्याते वृक्षभेदे “सालस्तु सर्ज- कार्य्यश्वकर्णकः सस्यसंवरः । अश्वकर्णः कषायः स्याद् व्रणस्वेदकफक्रमीन् । ब्रध्नविद्रधिबाधिर्य्ययोनिकर्ण गदान् हरेत् । सर्जकोऽन्योऽजकर्णः स्यात् सालो मरिच पत्त्रकः । अजकर्णः कटुस्तिक्तः कषायोष्णो व्यपोहति । कफपाण्डुश्रुतिगदान् मेहकुष्ठविषव्रणान्” भावप्र० । एतत्परत्वे तालव्यादिताऽवि । ३ प्राकारे मेदि० ४ साल- मत्स्ये भरतः० ५ राले राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5286,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सालः, पुं, (शल्यते इति । शल गतौ + घञ् ।) शालमत्स्यः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ वृक्ष- मात्रम् । प्राकारः । इति मेदिनी ॥ रालः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (सारोऽस्त्यत्रेति । अच् । रस्य लः ।) स्वनामख्यातवृक्षः । इत्यमरः । २ । २ । ३ ॥ सखुया इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । सर्ज्जः २ सर्ज्जरसः ३ कलः ४ कललजोद्भवः ५ [] वल्लीवृक्षः ६ चौरपर्णः ७ रालकार्य्यः ८ पुस्तका- न्तरे रालः कर्य्यश्चेति शब्दद्वयम् । अजकर्णकः ९ वस्तकर्णः १० कषायी ११ ललनः १२ गन्ध- वृक्षकः १३ वंशः १४ रालनिर्यासः १५ दिव्य- सारः १६ सुरेष्टकः १७ शूरः १८ अग्निवल्लभः १९ यक्षधूपः २० सिद्धिकः २१ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । हिमत्वम् । स्निग्धत्वम् । अतिसारपित्तास्रदोषकुष्ठकण्डूवि- स्फोटवातनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “सालस्तु सर्ज्जकार्य्याश्वकर्णकाः शस्यसम्बरः । अश्वकर्णः कषायः स्याद्व्रणस्वेदकफक्रिमीन् ॥ व्रध्नविद्रधिवाधिर्य्ययोनिकर्णगदान् हरेत् ॥” अथ सालप्रभेदाः । “सर्ज्जकोऽन्योऽजकर्णः स्याच्छालो मरिचपत्रकः अजकर्णः कटुस्तिक्तः कषायोष्णो व्यपोहति । कफपाण्डश्रतिगदान् मेहकुष्ठविषव्रणान् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-341-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साल" आता है (25)
शाल एक प्रकार का प्रसिद्ध वृक्ष । सखुआ । साखू । सालू । विशेष—यह हिमालय पर्…समा वर्ष । सालहायन वर्ष । संवत्सर । सालसंवत् वर्ष । संवत्सर । सालसंवत्सर वर्ष । सालउद्वत्सर साल । वर्षसन् वर्ष । साल । संवत्सरहयन वर्ष । सालशरत् वर्ष । सालबरख पु † संज्ञा पुं॰ बरस । सालबरस बारह महीनों अथवा ३६५ दिनों का समूह । वर्ष । साल । जैसे,—(क) दो बरस हुए…ररक † संज्ञा स्त्री॰ ररकने का भाव । कसक । साल । टीसहूक हृदय की पीड़ा । छाती या कलेजे का दर्द जो रह रहकर उठता है । सालबरिस † संज्ञा पुं॰ वर्ष । सालअब्द दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्तवर्ष वृष्टि । जलवर्षणवत्सर उतना काल या समय जितने में पृथ्वी सूर्य की एक परिक्रमा पूरी करती है और …प्राकार वह दीवार जो नगर, किले आदि की रक्षा के लिये उनके चारों ओर बनाई जाती है …शरदा शरद ऋतुपीतदारु देवदारसीमाविवाद सीमा संबंधी विवाद । सरहद का झगड़ा । अठारह प्रकार प्रकार के व्यवहारों म…ज्वलिनी मूर्वा लता । मुर्रा । मरोड़फलीकसक वह पीड़ा जो किसी चोट के कारण उसके अच्छे हो जाने पर भी रह रहकर उठे । मी…बरष पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'बरषा'गरदन धड़ और सिर को जोड़नेवाला अंग । ग्रीवा । मुहा॰—गरदन उठाना = विरोध करना …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पन-सालसमास: पन + साल तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: साल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सल् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पनसाल 📚पन 📚साल ➤ पन (उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति क…) + साल (एक वृक्ष का नाम, या उसकी राल)
संस्कृत: यष्टिकाकण्टकादिरचितवेष्टनम्, सालवृक्षः · पर्याय: प्राकार, वरण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पन 📚प्रतिज्ञा । संकल्प । अहद🟠🟢🟤
साल 📚स्त्री॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
साल
साल वृक्ष के नाम (२.४.४४) — सर्ज, कार्श्य, अश्वकर्णक, सस्यसंवर
परकोटा (२.२.३) — प्राकार, वरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पनसाल = पन + साल तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • साल: सल् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें