🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:12:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पयस्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पयस्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पयस्य

अर्थ: दूध से युक्त, दूध से बना हुआ

संस्कृत: घृतदध्यादिः

व्युत्पत्ति: पयसो विकारः पयसः इदं वा-पयस् + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पयस्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पयस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. पय (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच्
  4. पय (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पयस्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापयस्यम्पयस्येपयस्यानि
द्वितीयापयस्यम्पयस्येपयस्यानि
तृतीयापयस्येनपयस्याभ्याम्पयस्यैः
चतुर्थीपयस्यायपयस्याभ्याम्पयस्येभ्यः
पञ्चमीपयस्यात् / पयस्याद्पयस्याभ्याम्पयस्येभ्यः
षष्ठीपयस्यस्यपयस्ययोःपयस्यानाम्
सप्तमीपयस्येपयस्ययोःपयस्येषु
सम्बोधनहे पयस्यहे पयस्येहे पयस्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पयस्य
पयस्य
payasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दूध से बने घी, दही आदि (2.9.52)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पयस्य १ वि॰ [सं॰] दूध से निकला या बना हुआ ।
पयस्य २ संज्ञा पुं॰
१. दूध से निकली या प्राप्त वस्तु । दुग्धविकार । जैसे, घी, मट्ठी, दही आदि । उ॰—जय पयस्य परिपूर्ण सुधोषित घोष हमारे ।—साकेत, पृ॰ ४२१ ।
२. बिलार । मार्जार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पयस्य mfn. made of milk (as butter, cheese &c.), Lāṭy.
पयस्य m. a cat, L.
N. of a son of Aṅgiras, MBh.
2. पयस्य Nom. P. ˚स्यति, to flow, become liquid, (g. कण्ड्व्-आदि); Ā. ˚स्यते = next, Pāṇ. iii, 1, 11, Vārtt. 1, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (586,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पयस्य a. 1 Milky, made of milk. --2 Watery. --स्यः A cat. --स्या Curds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0665-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पयस्य प्रसृतौ (परिमाणविशेषे) कण्ड्वा० अक० सेट् । पयस्यति अपयस्यीत् ।
पयस्य त्रि० पयसो दुग्धस्य विकारः तत्र हितं वा यत् । १ दुग्धविकारे दध्यादौ अमरः । २ दुग्धहिते त्रि० ३ विडाले पु० शब्दच० । ४ दुग्धिकायां ५ क्षीरकाकोल्यां ६ स्वर्ण- क्षीरिकायां च स्त्री मेदि० । ७ अर्कपुष्पिकायां रत्नमाला ८ कुटुम्बिनीक्षुपे राजनि० । ९ आमिक्षायाम् हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4232,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पयस्यं, त्रि, (पयसो विकारस्तत्र हितं वा । पयस् + “गोपयसोर्यत् ।” ४ । ३ । १६० । इति यत् ।) पयोविकारः । घृतदध्यादि । इत्यमरः । २ । ९ । ५१ ॥ पयोहितम् । इति मेदिनी ॥
पयस्यः, पुं, (पयः पिबतीति ।) विडालः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-046-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पयस्यपयस्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पयस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | पय (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पयस्य 📚 ➤ दूध से युक्त, दूध से बना हुआ
संस्कृत: घृतदध्यादिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पयस्य 📚दूध से निकला या बना हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पयस्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पयस्य: पयसो विकारः पयसः इदं वा-पयस् + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें