🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:48:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पयस्य
payasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दूध से बने घी, दही आदि (2.9.52)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पयस्य १ वि॰ [सं॰] दूध से निकला या बना हुआ ।
पयस्य २ संज्ञा पुं॰
१. दूध से निकली या प्राप्त वस्तु । दुग्धविकार । जैसे, घी, मट्ठी, दही आदि । उ॰—जय पयस्य परिपूर्ण सुधोषित घोष हमारे ।—साकेत, पृ॰ ४२१ ।
२. बिलार । मार्जार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पयस्य mfn. made of milk (as butter, cheese &c.), Lāṭy.
पयस्य m. a cat, L.
N. of a son of Aṅgiras, MBh.
2. पयस्य Nom. P. ˚स्यति, to flow, become liquid, (g. कण्ड्व्-आदि); Ā. ˚स्यते = next, Pāṇ. iii, 1, 11, Vārtt. 1, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (586,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पयस्य a. 1 Milky, made of milk. --2 Watery. --स्यः A cat. --स्या Curds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0665-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पयस्य प्रसृतौ (परिमाणविशेषे) कण्ड्वा० अक० सेट् । पयस्यति अपयस्यीत् ।
पयस्य त्रि० पयसो दुग्धस्य विकारः तत्र हितं वा यत् । १ दुग्धविकारे दध्यादौ अमरः । २ दुग्धहिते त्रि० ३ विडाले पु० शब्दच० । ४ दुग्धिकायां ५ क्षीरकाकोल्यां ६ स्वर्ण- क्षीरिकायां च स्त्री मेदि० । ७ अर्कपुष्पिकायां रत्नमाला ८ कुटुम्बिनीक्षुपे राजनि० । ९ आमिक्षायाम् हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4232,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पयस्यं, त्रि, (पयसो विकारस्तत्र हितं वा । पयस् + “गोपयसोर्यत् ।” ४ । ३ । १६० । इति यत् ।) पयोविकारः । घृतदध्यादि । इत्यमरः । २ । ९ । ५१ ॥ पयोहितम् । इति मेदिनी ॥
पयस्यः, पुं, (पयः पिबतीति ।) विडालः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-046-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें