🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:49:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परंजय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परम्+जय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परम्

अर्थ: दूसरा, दूर, उत्तम

संस्कृत: अन्यः, दूरः, उत्तमः, शत्रुः, दूरम् · पर्याय: पार

अंग्रेज़ी: Other, Later, Superior

व्युत्पत्ति: पृ.+ अप्, कर्तरि अच् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्ययम्
  4. पर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. पॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरःपरौपराः
द्वितीयापरम्परौपरान्
तृतीयापरेणपराभ्याम्परैः
चतुर्थीपरायपराभ्याम्परेभ्यः
पञ्चमीपरात् / पराद्पराभ्याम्परेभ्यः
षष्ठीपरस्यपरयोःपराणाम्
सप्तमीपरेपरयोःपरेषु
सम्बोधनहे परहे परौहे पराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

जय

अर्थ: बोलना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जि धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. जि धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. जय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. जय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — जि (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना (भाषायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजयतात् / जयताद् / जयतु / जाययतात् / जाययताद् / जाययतुजयताम् / जाययताम्जयन्तु / जाययन्तु
मध्यमजय / जयतात् / जयताद् / जायय / जाययतात् / जाययताद्जयतम् / जाययतम्जयत / जाययत
उत्तमजयानि / जाययानिजयाव / जाययावजयाम / जाययाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जयति · लट् (आत्मने.): जाययते · लिट्: जाययाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): जाययाञ्चक्रे · लुट्: जयिता · लुट् (आत्मने.): जाययिता · लृट्: जयिष्यति · लृट् (आत्मने.): जाययिष्यते · लोट्: जयतात् · लोट् (आत्मने.): जाययताम् · लङ्: अजयत् · लङ् (आत्मने.): अजाययत · विधिलिङ्: जयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): जाययेत · आशीर्लिङ्: जाय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): जाययिषीष्ट · लुङ्: अजायीत् · लुङ् (आत्मने.): अजीजयत · लृङ्: अजयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अजाययिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जयन · ण्वुल्: जायकः · तृच्: जयिता · यत्: जेयः · तव्य: जयितव्यः · अनीयर्: जयनीयः · क्त: जियितः · क्तवतु: जियितवान् · शतृ: जयन् · स्य-शतृ: जयिष्यन् · शानच्: जाययमानः · क्त्वा: जयित्वा · ल्यप्: प्रजित्य · तुमुन्: जयितुम् · णमुल्: जायम् · क्तिन्: जिति · क्वसु: जिजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पर
पर
para
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर साधारणतः लोग दो चरणों को ही (जिन्हें वास्तव में अर्धाली कहते हैं) चौपाई कहते और मानते हैं । मात्रिक के अतिरिक्त कुछ चौपाइयाँ ऐसी भी होती हैं जो वर्णवृत्त के अंतर्गत आती हैं और जिनके अनेक भेद और भिन्न भिन्न नाम हैं । उनका वर्णन अलग अलग दिया गया है । †
२. चारपाई । खाट ।
पर १ वि॰ [सं॰]
१. दूसरा । अन्य । और । अपने को छोड़ शेष । स्वातिरिक्त । गैर । परलोक । उ॰—पर उपदेश कुसल बहु- तेरे । जे आचरहि ते नर न धनेरे ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—परपीड़न । परोपकार ।
२. पराया । दूसरे का । जो अपना न हो । जैसे, पर द्रव्य, पर पुरुष, पर पीड़ा ।
३. भिन्न । जुदा । अतिरिक्त ।
४. पीछे का । उत्तर । बाद का । जैसे, पूर्व और पर ।
५. जो सीमा के बाहर हो । यौ॰—परब्रह्म ।
६. आगे बढ़ा हुआ । सबके ऊपर । श्रेष्ठ ।
७. प्रवृत्त । लीन । तत्पर । जैसे, स्वार्थपर (केवल समास में) ।
पर २ प्रत्य॰ [सं॰ उपरि] सप्तमी या अधिकरण कारक का चिह्न । जैसे—(क) वह घर पर नहीं है । (ख) कुरसी पर बैठो ।
पर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पर]
१. शत्रु । बैरी । दुश्मन । यौ॰—परतप ।
२. शिव ।
३. ब्रह्म ।
४. ब्रह्मा ।
५. मोक्ष ।
६. न्याय में जाति या समान्य के दो भेदों में से एक । द्रव्य । गुण और कर्म की वृत्ति या सत्ता ।
७. ब्रह्मा की आयु (को॰) ।
पर ४ अव्य॰ [सं॰ परम्]
१. पश्चात् । पीछे । जैसे,—इसपर वे उठकर चले गए ।
४. एक शब्द जो किसी वाक्य के साथ उससे अन्यथा स्थिति सूचित करनेवाला वाक्य के कहने के पहले लाया जाता है । परंतु । किंतु । लेकिन । तो भी । जैसे,—(क) मैने उसे बहुत समझाया पर वह नहीं मानता । (ख) तबीयत तो नहीं अच्छी है पर जायँगे ।
पर ५ संज्ञा पुं॰ [फा॰] चिड़ियों का डैना और उसपर के धुए या रोएँ । पंख । पक्ष । मुहा॰—पर कट जाना = /?/ या बल का आधार न रह जाना । अशक्त हो जाना । कुछ करने धरने लायक न रह जाना ।
पर काट देना = अशक्त कर देना । कुछ करने धरने लायक न रखना । पर कैंच करना = पंख कतरना । (कबुतरबाज) । पर जमना = (१) पर निकलना । (२) जो पहले सीधा सादा रहा हो उसे शरारत सूझना । धूर्तता, चालाकी, दुष्टता आदि पहले पहल आना । (कहीं जाते हुए) पर जलना = (१) हिम्मत न होना । साहस न होना । (२) गति न होना । पहुँच न होना । जैसे,—वहाँ जाते बड़े बड़ों के पर जलते हैं, तुम्हारी क्या गिनती है? पर झाड़ना = (१) पुराने परों का गिराना । (२) पख फटफटाना । डैनों को हिलाना । पर टूटना = दे॰ 'पर जलना' । पर टूट जाना = दे॰ 'पर कट जाना' । पर न मारना = पैर न रख सकना । जा न सकना । फटक न सकना । चिड़िया पर नहीं मार सकती = कोई जा नहीं सकता । किसी की पहुँच नहीं हो सकती । पर निकालना = (१) पंखों से युक्त होना । उड़ने योग्य होना । (२) बढ़कर चलना । इतराना । अपने को कुछ प्रकट करना । पर और बाल निकलना = (१) सीधा सादा न रहना । बहुत सी बातों को समझने बूझने लगना । कुछ कुछ चालाक होना । (२) उपद्रव करना । ऊधम मचाना । पर बाँध देना = उड़ने की शक्ति न रहने देना । बेबस कर देना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पर mf(आ)n. (√ 1. पृ; abl. sg. m. n. परस्मात्, ˚रात्; loc. परस्मिन्, ˚रे; nom. pl. m. परे, ˚रास्, ˚रासस्; cf. Pāṇ. i, 1, 34; vii, 1, 16; 50) far, distant, remote (in space), opposite, ulterior, farther than, beyond, on the other or farther side of, extreme
previous (in time), former
ancient, past
later, future, next
following, succeeding, subsequent
final, last
exceeding (in number or degree), more than
better or worse than, superior or inferior to, best or worst, highest, supreme, chief (in the compar. meanings [where also -तर], with abl., rarely gen. or ifc.; exceptionally परं शतम्, more than a hundred lit. ‘an excessive h˚, a h˚ with a surplus’, R. ; पराः कोटयः, Prab.; Hcat.), RV. &c. &c.
strange, foreign, alien, adverse, hostile, ib.
other than, different from (abl.), Prab.
left, remaining, Kathās.
concerned or anxious for (loc.), R.
पर m. another (different from one's self), a foreigner, enemy, foe, adversary, RV. &c. &c.
a following letter or sound (only ifc. mfn., e.g. त-पर, having त् as the f˚ l˚, followed by त्), RPrāt.; Pāṇ.
(scil. ग्रह) a subsidiary Soma-graha, TS.
N. of a king of Kosala with the patr. Āṭṇāra, Br.
of another king, MBh.
of a son of Samara, Hariv.
(sc. प्रासाद) of the palace of Mitravindā, ib.
पर m. or n. the Supreme or Absolute Being, the Universal Soul, Up.; R.; Pur.
पर n. remotest distance, MBh.
highest point or degree, ib.
final beatitude, L. (also -तरम् and परात् पर-तरम्)
the number 10,000,000,000 (as the full age of Brahmā), VP.
N. of partic. Sāmans, Kāṭh.
पर n. any chief matter or paramount object (ifc. [f(आ). ] having as the chief object, given up to, occupied with, engrossed in, intent upon, resting on, consisting of, serving for, synonymous with &c., MBh.; Kāv. &c.)
the wider or more extended or remoter meaning of a word, Jaim.; Kull.
(in logic) genus
existence (regarded as the common property of all things), W.
पर [cf. Zd. para; Gk. πέρᾱ, πέρᾱν; Lat. peren-die; Goth. faírra; Germ. fern; Eng. far and fore.]
2. पर in comp. for ˚रस्.
परः in comp. for ˚रस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (586,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर a. [पॄ-भावे अप्, कर्तरि अच्-वा] (Declined optionally like a pronoun in nom. and voc. pl., and abl. and loc. sing. when it denotes relative position) 1 Other, different, another; see पर m. also. --2 Distant, removed, remote. --3 Beyond, further, on the other side of; म्लेच्छदेशस्ततः परः Ms. 2. 23, 7. 158. --4 Subsequent, following, next to, future, after, (usually with abl.); बाल्यात्परामिव दर्शा मदनोऽध्युवास R. 5. 63; Ku. 1. 31. --5 Higher, superior; सिकतात्वादपि परां प्रपेदे परमाणुतां R. 15. 22; इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ Bg. 3. 42. {{ --9 Highest, greatest-> --6 Highest, greatest||20200617|User chandrasekharanr|https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/395|}}, most distinguished, pre-eminent, chief, best, principal, न त्वया द्रष्ठव्यानां परं दृष्टं Ś. 2; Ki. 5. 18; परतोऽपि परः Ku. 2. 14 ‘higher than the highest’; 6. 19; Ś. 7. 27. --7 Having as a following letter or sound, followed by (in comp.) --8 Alien, estranged, stranger. --9 Hostile, inimical, adverse. --10 Exceeding, having a surplus or remainder, left over; as in परं शतं ‘exceeding or more than a hundred.’ --11 Final, last. --12 (At the end of comp) Having anything as the highest object, absorbed or engrossed in, intent on, solely [] devoted to, wholly engaged or occupied in; परिचर्यापरः R. 1. 91; so ध्यानपर, शोकपर, दैवपर, चिंतापर &c. --रः 1 Another person, a stranger, foreigner; oft. in pl. in this sense; यतः परेषां गुणग्रहीतासि Bv. 1. 9; Śi. 20. 74; see एक, अन्य also. --2 A foe, an enemy, adversary; उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता Śi. 2. 10; Pt. 2. 158; R. 3. 21. --रं 1 The highest point or pitch, culminating point. --2 The Supreme spirit. --3 Final beatitude. --4 The secondary meaning of a word. --5 (In logic.) One of the two kinds of सामान्य or generality of notion; more extensive kind, (comprehending more objects); e. g. पृथ्वी is पर with respect to a घट. Note--The acc., instr. and loc. singulars of पर are used adverbially; e. g. (a) परं {1} beyond, over, out of (with abl.); वर्त्मनः परं R. 1. 17. {2} after (with abl.); अस्मात्परं Ś. 6. 24; R. 1. 66; 3. 39; Me. 100; भाग्यायत्तमतः परं Ś. 4. 16; ततः परं &c. {3} thereupon, thereafter. {4} but, however. {5} otherwise. {6} in a high degree, excessively, very much, completely, quite; परं दुःखितोऽस्मि &c. {7} most willingly. {8} only. {9} at the utmost. (b) परेण {1} farther, beyond, more than; किं वा मृत्योः परेण विधास्यति Māl. 2. 2. {2} afterwards; मयि तु कृतनिधाने किं विदध्याः परेण Mv. 2. 49. {3} after (with abl.) स्तन्यत्यागात्परेण U. 2, 7. (c) परे {1} afterwards, thereupon; अथ तेन दशाहतः परे R. 8. 73. {2} in future. --Comp. --अंगं the hinder part of the body. --अंगदः an epithet of Śiva. --अदनं a horse found in the country of Persia or Arabia. --अधिकारचर्चा officiousness, meddlesomeness. --अधीन a. dependent on another, subject, subservient; Ms. 10. 54, 83. --अंतः final death. --(ताः) (m. pl.) N. of a people. --अंतकः an epithet of Śiva. --अन्न a. living or subsisting on another's food. --(न्नं) the food of another; परगृहललिताः परान्नपुष्टाः Mk. 4. 28. ˚परिपुष्टता being fed with the food of others; Y. 3. 241. ˚भोजिन् a. subsisting on the food of others; H. 1. 139. --अपर a. {1} far and near, remote and proximate. {2} prior and posterior. {3} before and beyond, [] earlier and later. {4} higher and lower, best and worst. --(रः) a Guru of an intermediate class. --(रं) (in logic) a property intermediate between the greatest and smallest numbers, a species (as existing between the genus and individual); e. g. पृथ्वी which is पर with respect to a घट is अपर with respect to द्रव्य; द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते Bhashā P. {8} --अमृतं rain. --अयण (अयन) a. {1} attached or devoted to, adhering to. {2} depending on, subject to. {3} intent on, solely devoted to or absorbed in (at the end of comp.); प्रभुर्धनपरायणः Bh. 2. 56; so मोह˚ Ku. 4. 1; अग्निहोत्र˚ &c. {4} connected with {5} leading or conducive to. --(णं) {1} the principal or highest object, chief aim, best or last resort. {2} essence, sum. {3} Ved. going away, departure, exit. {4} firm devotion. --अर्थ a. {1} having another aim or meaning. {2} intended or designed for another, done for another. --(र्थः) {1} the highest interest or advantage. {2} the interest of another (opp. स्वार्थ); स्वार्थो यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः Subhāṣ.; R. 1. 29. {3} the chief or highest meaning. {4} the highest object (i. e. sexual intercourse). --(र्थं --र्थे) ind. for the sake of another. --अर्धं {1} the other part (opp. पूर्वार्ध); the latter half; दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानां Bh. 2. 60. {2} a particular high number; i. e. 100,000,000,000,000,000; एकत्वादिपरार्धपर्यंता संख्या T. S. --अर्ध्य a. {1} being on the farther side or half. {2} most distant in number; हेमंतो वसंतात्परार्ध्यः Śat. Br. {3} most excellent, best, most exalted, highly esteemed, highest, supreme; R. 3. 27, 8. 27, 10. 64; 16. 39; Śi. 8. 45. {4} most costly; Śi. 4. 11. {5} most beautiful or lovely, finest; R. 6. 4; Śi. 3. 58. --(र्ध्यं) {1} a maximum. {2} an infinite number. --अवर a. {1} far and near. {2} earlier and later. {3} prior and posterior or subsequent. {4} higher and lower. {5} traditional; Ms. 1. 105. {6} all-including. --(रा) descendants. --(रं) {1} cause and effect. {2} the whole extent of an idea. {3} the universe. {4} totality. ˚दृश् a. knowing both the past [] and the future. --अहः the next day. --अह्णः the afternoon, the latter part of the day. --आगमः attack of an enemy. --आचित a. fostered or brought up by another. --(तः) a slave. --आत्मन् m. the Supreme spirit. --आयत्त a. dependent on another, subject, subservient; परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्तु पुरुषः Mu. 3. 4. --आयुस् m. an epithet of Brahman. --आविद्धः {1} an epithet of Kubera. {2} of Viṣṇu. --आश्रय a. dependent upon another. --(यः) {1} dependence upon another. {2} the retreat of enemies. --(या) a plant growing on another tree. --आसंगः dependence upon another. --आस्कंदिन् m. a thief, robber. --इतर a. {1} other than inimical, i. e. friendly, kind. {2} one's own; Ki. 1. 14. --ईशः {1} an epithet of Brahman. {2} of Viṣṇu. --इष्टिः
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर त्रि० पॄ--भावे अप्, कर्त्तरि अच् वा । १ अन्यस्मिन् भिन्ने २ उत्तरे ३ दूरे ४ सीमापरिच्छिन्ने ५ श्लेष्ठे च ६ मोक्षे ७ केवले ब्रह्मणि च न “द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परञ्चापरमिति” श्रुतिः । ८ शत्रौ पु० । अस्य व्यवस्थायां सर्वनामता ङिङस्योर्जसि च वा परस्मात् परात् । षरे पराः वा । शत्रुपरत्वेऽपि व्यवस्थाबोधनात् सर्वनामता । ९ ब्रह्मरप आयुःकाले च पु० “कालश्चख्यां समासेन पूर्वा- “द्वयकल्पिताम् । सएव स्यात् परः कालदन्ते परिपू- र्य्यते । निजेन तस्थ मागेन चायर्वर्षशतं स्मृतम् । [] तत्पराख्यं तदर्द्धञ्च परार्द्धमभिधीयते” । “त्रीणि कल्पशतानि स्युस्तथा षष्टिर्द्वि जोत्तमाः । व्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्च यत्पदम्” कौर्मे ५ अ० । न्यायमते १० व्याषकसामान्धे “सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परञ्चापरमेव च” भाषा० ११ तथाजातौ स्त्री “व्यापक- त्वात् गराषि स्यात् व्याप्यत्वादपराऽपि च” । ववस्था च दिम्देशकालैरवधिनियमभेदरूपा । १२ वक्ष्यमाणदैशि- ककालिकपरत्वरूपगुणाश्रये त्रि० । तस्य दिशि दृष्टत्वेन तद्योगे पञ्चमी । अयमस्मात् पर इत्यादिप्रयोगात् । परस्येदम् गहा० छ कुकच् । परकीय परसम्बन्धिनि त्रि० । सर्वनामत्बादस्य वृत्तौ पुंवत् । परस्याः धनं परधनम् परस्यामित्यर्थे परत्र इत्यादि । १ ३ बोधेच्छवा उच्चरिते “यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायः तात्पर्य्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4233-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परं, क्ली, (पॄ + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) केवलम् । इति मेदिनी ॥ मोक्षः । यथा । कैवल्यममृतं परम् । इति मुक्तिपर्य्याये रत्नावली ॥ (ब्रह्म ब्रह्मा च । यदुक्तं श्रुतौ । “द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परञ्चापरमेव च ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । २० । “प्रभूतस्त्रिककुद्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥” ब्रह्मण आयुः । यथा, मार्कण्डेये । ४६ । ४२ । “एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत् । शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथावर्षैः परार्द्धमिति कीर्त्त्यते ॥”)
परं, [म्] व्य, नियोगः । क्षेपः । इति मेदिनी ॥
परः, पुं, (पॄ + अच् ।) शत्रुः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ७ । ६७ । “इतः परानर्भकहार्य्यशस्त्रान् वैदर्भि ! पश्यानुमता मयासि ॥”) ब्रह्मण आयुः । यथा, -- “कालसंख्यां समासेन पूर्व्वार्द्धद्वयकल्पिताम् । स एव स्यात् परः कालस्तदन्ते परिपूज्यते ॥ निजेन तस्य मानेन चायुर्व्वर्षशतं स्मृतम् । तत् पराख्यं तदर्द्धञ्च परार्द्धमभिधीयते ॥” अपि च । “त्रीणि कल्पशतानि स्युस्तथा षष्टिर्द्धिजोत्तमाः । ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्च तत् पदम् ॥” इति कौर्म्मे ५ अध्यायः ॥ (शिवः । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । ९७ । “कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोऽपरः ॥”)
परः, त्रि, श्रेष्ठः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३५५ । “परमोहनाय मुक्तो निष्करुणो तरुणि ! तव कटाक्षोऽयम् । विशिख इव कलितकर्णः प्रविशति हृदयं निःसरति ॥”) अरिः । दूरः । अन्यः । उत्तरः । इति मेदिनी ॥ * ॥ न्यायमते द्रव्यगुणकर्म्मवृत्तिसत्ता । इयं व्यापक- जातिः । यथा, -- “सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परञ्चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥ परभिन्ना तु या जातिः सैवापरतयोच्यते । द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥ व्यापकत्वात् परापि स्यात् व्याप्यत्वादपरापि च ॥” इति भाषापरिच्छेदे । ८ -- ९ ॥ * ॥ परान्नादिभक्षणादेः श्रीनाशकत्वं यथा, -- “परान्नञ्च परस्वञ्च परशय्या परस्त्रियः । परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम् ॥” इति गरुडपुराणम् ॥ * ॥ श्रेष्ठवाचकपरशब्दप्रयोगाः । यथा, -- “अन्नदातुः शतगुणोऽमीष्टदेवः परः स्मृतः । गुरुस्तस्माच्छतगुणो विद्यामन्त्रप्रदायकः ॥ [] अज्ञानतिमिराच्छन्नं ज्ञानदीपेन चक्षुषा । यः सर्व्वार्थं दर्शयति तत्परः कोऽपि बान्धवः ॥ गुरुदत्तेन मन्त्रेण तपसेष्टसुरं लभेत् । सर्व्वज्ञत्वं सर्व्वसिद्धिं तत्परः कोऽपि बान्धवः ॥ पितरं मातरं भार्य्यां गुरुपत्नीं गुरुं परम् । यो न पुष्णाति कापट्यात् स महापातकी शिव ! ॥ नास्ति वेदात् परं शास्त्रंनहि कृष्णात् परः सुरः । नास्ति गङ्गासमं तीर्थं न पुष्पं तुलसीपरम् ॥ क्षमावती भूपरा न पुत्त्रान्नास्ति परः प्रियः । न च दैवात् परः शक्तो व्रतं नैकादशीं विना ॥ शालग्रामात् परो यन्त्रो न क्षेत्रं भारतात् परम् । परं पुण्यस्थलानाञ्च पुण्यं वृन्दावनं यथा ॥ मोक्षदानां यथा काशी वैष्णवानां यथा शिवः । न पार्व्वत्याः परा साध्वी न गणेशात् परो वशी ॥ न च विद्यासमो बन्धुर्नास्ति कश्चिद्गुरोः परः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे गणपतिखण्डे ४४ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-047-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर" आता है (23)
गरुत् पक्ष । पंख । परपक्षमूल डैना । परबत शब्दों पर, विचारों पर जोर देने के लिये प्रयुक्त शब्द । विशेष—संस्कृत म…किंतु पर । लेकिन । परंतु । जैसे,— हमारी इच्छा तो नहीं है किंतु तुम्हारे कहवे…पक्षपुट पंख । पर । डैनाडहन डैना । पर । पंखपंख छता परबस परयो सूवा के बुधि नाहिं ।—संतवानी॰, पृ॰ ३२पखौआ † संज्ञा पुं॰ पंख । परइल्ला छोटी कडी फुंसी जो चमड़े के ऊपर निकलती है । यह मसे के समान होती हैपखौटा डैना । परपै पु † ^१ अव्यपतत्र पक्ष । पंख । डैनामुल पु † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मूल'पछ † ^१ वि॰ पीछे । विशेष—योगिक पदों में ही यह रूप प्राप्त होता है । जैसे,…इंद पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'इद्र'पाख महीने का आधा । पंद्रह दिन । पखवाड़ामगर घड़ियाल नामक प्रसिद्ध जलजंतुकागर पु सज्ञा पुं॰डैना चिड़ियों का वह फैलने और सिमटनेवाला अंग जिससे वे हवा में उड़ती हैं । पं…डोलू रेवँद चीनी । विशेष—इसका पेड़ हिमालय के काँगड़ा, नेपाल, सिक्किम आदि प्र…बाकी जो बच रहा हो । अवशिष्ट । शेषपरंतु एक शब्द जो किसी वाक्य के साथ उससे कुछ अन्यथा स्तिति सूचित करनेवाला दूस…जमींदार जमीन का मालिक । भूमि का स्वामी । विशेष—मुसलमानों के राजत्वकाल में जो म…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परम्पर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्ययम्
जयजि धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जि धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | जय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परम् 📚 ➤ दूसरा, दूर, उत्तम
संस्कृत: अन्यः, दूरः, उत्तमः, शत्रुः, दूरम् · पर्याय: पार

जय 📚 ➤ बोलना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर 📚साधारणतः लोग दो चरणों को ही (जिन्हें वास्तव में अर्धाली कहते हैं) चौपा…🟠🔵🟣🟢🟤
ज् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
परंजयपरम् + जयअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परम्: पृ.+ अप्, कर्तरि अच् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें