🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:39:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परघट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर-+घट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घट

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk, to shine, to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. घट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. घट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — घट् (चुरादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना (भाषायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमघटतात् / घटताद् / घटतु / घाटयतात् / घाटयताद् / घाटयतुघटताम् / घाटयताम्घटन्तु / घाटयन्तु
मध्यमघट / घटतात् / घटताद् / घाटय / घाटयतात् / घाटयताद्घटतम् / घाटयतम्घटत / घाटयत
उत्तमघटानि / घाटयानिघटाव / घाटयावघटाम / घाटयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: घटति · लट् (आत्मने.): घाटयते · लिट्: घाटयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): घाटयाञ्चक्रे · लुट्: घटिता · लुट् (आत्मने.): घाटयिता · लृट्: घटिष्यति · लृट् (आत्मने.): घाटयिष्यते · लोट्: घटतात् · लोट् (आत्मने.): घाटयताम् · लङ्: अघटत् · लङ् (आत्मने.): अघाटयत · विधिलिङ्: घटेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): घाटयेत · आशीर्लिङ्: घट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): घाटयिषीष्ट · लुङ्: अघटीत् · लुङ् (आत्मने.): अजीघटत · लृङ्: अघटिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अघाटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घटन · ण्वुल्: घाटकः · तृच्: घटिता · यत्: घाट्यः · ण्यत्: घाट्यः · तव्य: घटितव्यः · अनीयर्: घटनीयः · क्त: घटितः · क्तवतु: घटितवान् · शतृ: घटन् · स्य-शतृ: घटिष्यन् · शानच्: घाटयमानः · क्त्वा: घटित्वा · ल्यप्: प्रघट्य · तुमुन्: घटितुम् · णमुल्: घाटम् · घञ्: घाटः · क्तिन्: घट्टि · क्वसु: जघट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घट्
घट्
ghaṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घट् cl. 1. Ā. ˚टते (exceptionally P. ˚ति, MBh. iii, 14703; Vet. ii, 9/10; जघटे, घटिष्यते [Naiṣ.], अघटिष्ट, Bhaṭṭ.), to be intently occupied about, be busy with, strive or endeavour after, exert one's self for (loc. dat. acc. [MBh. iii, 14703], प्रति, -अर्थम् and अर्थे; inf. Pāṇ. iii, 4, 65; Bhaṭṭ.); to reach, come to (loc.), Vet. ii, 9/10; to fall to the share of (loc.), Naiṣ. x, 47; to take effect, answer, Kathās. cxxiv; Rājat. vi, 361; to happen, take place, be possible, suit, BhP.; Hcar.; Śiś. ix, 4; Ratnāv.; Naiṣ.; Sarvad. &c.; to be in connection or united with (instr.), Mālatīm. ii, 8; Daś. viii, 34; Rājat. iv, 617; (for √ घट्ट्) to hurt with words, speak of malignantly, Hariv. ii, 1, 31 : Caus. P. घटयति (Pāṇ. vi, 4, 92; exceptionally Ā. ˚ते, Rājat. iv, 543), to join together, connect, bring together, unite, Suśr.; Śiś. ix, 87; Naiṣ. i, 46; Ratnāv.; to shut, Hcar. v, 253 (v.l.); to put or place or lay on (loc.), Gīt. v, vii, xii; to bring near, procure, Bhartṛ. iii, 18; Amar.; Kathās. xviii; Vet.; to effect, accomplish, produce, make, form, fashion, Mṛcch.; VarBṛ.; Pañcat. &c.; to do a service (acc.) to any one (gen.), Rājat. v, 543; to impel, Bhaṭṭ. x, 73; to exert one's self, MBh. iii, 14702; (for √ घट्ट्, Caus.) to rub, graze, touch, move, agitate, iv, vi (C), vii, xii (5363, C): Caus. घाटयति, to hurt, injure, Dhātup. xxxiii, 49; to unite or put together, ib.; ‘to speak’ or ‘to shine’ 93.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घट् {vI.v} {c1c} A. (घटते, जघटे, अघटिष्ट, घटितुं, घटित) 1 To be busy with, strive after, exert oneself for, be intently occupied with anything (with inf., loc., or dat.); दयितां त्रातुमलं घटस्व Bk. 10. 40; अंगदेन समं योद्धुमघटिष्ट 15. 77, 12. 26, 16. 23; 20. 24; 22. 31. --2 To happen, take place, be possible; प्राणैस्तपोभिरथवाऽभिमतं मदीयैः कृत्यं घटेत सुहृदो यदि तत्कृतं स्यात् Māl. 1. 9 if it can be effected; कस्यापरस्योडुमयैः प्रसूनैर्वादित्रसृष्टिर्घटते भटस्य N. 22. 22; उभयथापि घटते Ve. 3; प्रसीदोति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते Ratn. 2. 19 is not proper &c. --3 To be united with: Māl. 2. 8. --4 To come to, reach. --Caus. (घटयति) 1 To unite, join, bring together; इत्थं नारीर्घटयितुमलं कामिभिः Śi. 9. 87; अनेन भैनीं घटयिष्यतस्तथा N. 1. 46; क्रुधा संधिं भीमो विघटयति यूयं घटयत Ve. 1. 10; Bk. 11. 11. --2 To bring or place near to, bring in contact with, put on; घटयति घनं कंठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ Ratn. 3. 9; घटय जघने कांचीं Gīt. 12. --3 To accomplish, bring about, effect; तटस्थः स्वानर्थान् घटयति च मौनं च भजते Māl. 1. 14; (अभिमतं) आनीय झटिति घटयति Ratn. 1. 7; Bh. 2. 120. --4 To form, fashion, shape, work out, make; एवमभिधाय वैनतेयं… अघटयत् Pt. 1; कांते कथं घटितवानुपतेन चेतः Ś. Til. 3; घटय भुजबंधनं Gīt. 10. --5 To prompt, impel; स्नेहौघो घटयति मां तथापि वक्तु Bk. 10. 73. --6 To rub, touch. --7 To exert oneself for. --8 To move, agitate. {vII.v} {c10c} U. (घाटयति, घाटित) 1 To [] hurt, injure, kill. --2 To unite, join, bring or collect together. --3 To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0475-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर-घटसमास: पर + घट् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: घट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: घट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | घट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परघट 📚पर 📚घट् ➤ पर (दूसरा, दूर, उत्तम) + घट् (चमकना, प्रकाशित होना)
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर 📚साधारणतः लोग दो चरणों को ही (जिन्हें वास्तव में अर्धाली कहते हैं) चौपा…🟠🔵🟣🟢🟤
घट् 📚cl. 1. Ā. ˚टते (exceptionally P. ˚ति, MBh. iii, 14703; Vet. ii, 9/10; …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • परघट = पर + घट कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें