🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:38:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परशाला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर-+शाला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शाला

अर्थ: कक्ष, प्रकोष्ट, बैठक, कमरा

संस्कृत: सभागृहम्, प्रधानशाखा · पर्याय: वास, कुटी, सभा

व्युत्पत्ति: शाल् + अच् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  2. शाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शाला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. शाल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. शाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. शाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शाला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशालाशालेशालाः
द्वितीयाशालाम्शालेशालाः
तृतीयाशालयाशालाभ्याम्शालाभिः
चतुर्थीशालायैशालाभ्याम्शालाभ्यः
पञ्चमीशालायाःशालाभ्याम्शालाभ्यः
षष्ठीशालायाःशालयोःशालानाम्
सप्तमीशालायाम्शालयोःशालासु
सम्बोधनहे शालेहे शालेहे शालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शाला
शाला
śālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निवास/कक्ष (2.2.6) वास · कुटी · सभा
मुख्य शाखा (2.4.11) स्कन्धशाखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. घर । गृह । मकान ।
२. जगह । स्थान । जैसे—पाठशाला, गौशाला ।
३. शाखा । डाल ।
४. इँद्रवज्रा और उपेंद्रवज्रा के योग से बननेवाले सोलह प्रकार के वृत्तों में से एक वृत्त । इसका तीसरा चरण उपेंद्रवज्रा का और शेष तीनों चरण इंद्रवज्रा के होते हैं ।
५. भवन का एक अंश या भाग । गृह का कोई स्थान । गृहैकदेश । कक्ष । प्रकोष्ठ (को॰) ।
६. वृक्ष का तना (को॰) ।
शाला का ।
६. संपत्तिशाली । धनवान । अमीर ।
७. जो व्यवहार में कुशल हो । दक्ष । चतुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाला (आ), f., see below
शाला f. (ifc. also n(शाल). ) a house, mansion, building, hall, large room, apartment, shed, workshop, stable, AV. &c. &c.
शाला [cf. Germ. saal; Eng. hall]
a large branch (cf. शाखा), L.
a kind of metre (cf. शालिनी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाला [शाल्-अच्] 1 An apartment, a room, saloon, hall; गृहैर्विशालैरपि भूरिशालैः Śi. 3. 50; so संगीतशाला, रंगशाला &c. --2 A house, an abode; R. 16. 41. --3 The upper or main branch of a tree. --4 The trunk of a tree. --5 A stable, stall; as in वाजिशाला, गर्दभशाला &c. --Comp. --अजिरः --रं a hollow earthen cup. --मृगः a jackal. --वृकः {1} a dog; सिंहानां च सुखेन मूर्घसु पदं धास्यंति शालावृकाः Bv. 1. 72. {2} a wolf. {3} a deer. {4} a cat. {5} a jackal. {6} a monkey.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाला स्त्री शाल--अच् । १ गृहे अमरः । वृक्षस्य २ स्कन्द- स्थशाखायाञ्च । ३ गृहकैदेशे (चाल) मेदि० ।
सा(शा)ला स्त्री सालः प्राकारोऽस्त्यस्याः अच् । गृहे भरतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5104,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाला, स्त्री, (शो + “बाहुलकात् श्यतेरपि कालन् ।” इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या कालन् । १ । ११७ ।) गृहम् । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ८ । ९ । १६ । “धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकैः ॥”) वृक्षस्य स्कन्धशाखा । गृहैकदेशः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-065-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शाला" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर-शालासमास: पर + शाला कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: शाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: शाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शाला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परशाला 📚पर 📚शाला ➤ पर (भरना, पूर्ण करना) + शाला (कक्ष, प्रकोष्ट, बैठक, कमरा)
संस्कृत: सभागृहम्, प्रधानशाखा · पर्याय: वास, कुटी, सभा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर 📚साधारणतः लोग दो चरणों को ही (जिन्हें वास्तव में अर्धाली कहते हैं) चौपा…🟠🔵🟣🟢🟤
शाला 📚घर । गृह । मकान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शाला
निवास/कक्ष (२.२.६) — वास, कुटी, सभा
मुख्य शाखा (२.४.११) — स्कन्धशाखा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • परशाला = पर + शाला कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें