🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:55:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परसधर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परस्+अधर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परस्

अर्थ: परे, आगे, और भी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

अधर

अर्थ: नीचे

संस्कृत: अधस्तात्, अधः, अधरोष्ठमात्रम् · पर्याय: ओष्ठ, रदनच्छद, दशनवासस्

अंग्रेज़ी: Below

व्युत्पत्ति: नञ्+धृ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अधर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधरःअधरौअधराः
द्वितीयाअधरम्अधरौअधरान्
तृतीयाअधरेणअधराभ्याम्अधरैः
चतुर्थीअधरायअधराभ्याम्अधरेभ्यः
पञ्चमीअधरात् / अधराद्अधराभ्याम्अधरेभ्यः
षष्ठीअधरस्यअधरयोःअधराणाम्
सप्तमीअधरेअधरयोःअधरेषु
सम्बोधनहे अधरहे अधरौहे अधराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परस्
परस्
paras
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परस् ind. beyond, further, off, away
in future, afterwards
(as prep. with acc.) on the other side of, beyond, higher or more than
(with instr.) id. (also पर एना or एना परः)
without
(with abl.) beyond, on the other side of (also एना परः)
exclusive of, except, without
(with loc.) over, more than (only त्रिंशति त्रयस् परः, three more than thirty i.e. 33), RV.; VS.; AV.; ŚBr.
(often in comp. with numerals to express a surplus or superiority; cf. prec. and under परः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (589,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परस् ind. (Rarely used by itself in classical Sanskrit) 1 Beyond, further, more than. --2 On the other side of. --3 Far away, at a distance. --4 With the exception of. --5 Ved. In future, afterwards. --Comp. --कृष्ण a. very black. --पुंसा Ved. a woman not satisfied with her husband (and therefore seeking for a paramour). --पुरुष a. higher than a man. --शत a. more than a hundred; Ki. 13. 26; Śi. 12. 50. --श्वस् ind. the day after tomorrow. --सहस्र a. more than a thousand; परःसहस्राः शरदस्तपांसि तप्त्वा U. 1. 15; परःसहस्रैः पिशाचैः Mv. 5. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0668-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परस् अव्य० परस्मात् परस्मिन् परो वा पर + पञ्चम्याद्यर्थे बा० असि । पञ्चम्याद्यर्थवृत्तौ परशब्दार्थे यजु० ५ । ४ २
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4239,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परस्अव्ययम् 📚
अधरअधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परस् 📚 ➤ परे, आगे, और भी

अधर 📚 ➤ नीचे
संस्कृत: अधस्तात्, अधः, अधरोष्ठमात्रम् · पर्याय: ओष्ठ, रदनच्छद, दशनवासस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परस् 📚ind. beyond, further, off, away🔵🟣🟢
अधर 📚नीचे का ओठ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अधर
होंठ (२.६.९१) — ओष्ठ, रदनच्छद, दशनवासस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
परसधरपरस् + अधरहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अधर: नञ्+धृ+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें