🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:44:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परांगद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पराम्+गद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पराम्

अर्थ: दूसरा, भिन्न, अम्य

संस्कृत: अन्या

व्युत्पत्ति: पृ.+ अप्, कर्तरि अच् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरापरेपराः
द्वितीयापराम्परेपराः
तृतीयापरयापराभ्याम्पराभिः
चतुर्थीपरस्यैपराभ्याम्पराभ्यः
पञ्चमीपरस्याःपराभ्याम्पराभ्यः
षष्ठीपरस्याःपरयोःपरासाम्
सप्तमीपरस्याम्परयोःपरासु
सम्बोधनहे परेहे परेहे पराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

गद

अर्थ: स्पष्ट बोलना

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to speak, to tell, to explain, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. गद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. गद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गद् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्पष्ट बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगदतात् / गदताद् / गदतुगदताम्गदन्तु
मध्यमगद / गदतात् / गदताद्गदतम्गदत
उत्तमगदानिगदावगदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गदति · लिट्: जगाद · लुट्: गदिता · लृट्: गदिष्यति · लोट्: गदतात् · लङ्: अगदत् · विधिलिङ्: गदेत् · आशीर्लिङ्: गद्यात् · लुङ्: अगदीत् · लृङ्: अगदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गदन · ण्वुल्: गादकः · तृच्: गदिता · यत्: गद्यः · तव्य: गदितव्यः · अनीयर्: गदनीयः · क्त: गदितः · क्तवतु: गदितवान् · शतृ: गदन् · स्य-शतृ: गदिष्यन् · क्त्वा: गदित्वा · ल्यप्: प्रगद्य · तुमुन्: गदितुम् · णमुल्: गादम् · घञ्: गादः · क्तिन्: गत्ति · क्वसु: जगद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परा
परा
parā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चार प्रकार की वाणियों में पहली वाणी जो नादस्वरूपा और मूलाधार से निकली हुई मानी जाती है ।
२. वह विद्या जो ऐसी वस्तु का ज्ञान कराती है जो सब गोचर पदार्थो से परे हो । ब्रह्मविद्या । उपनिषद बिद्या ।
३. एक प्रकार का सामगान ।
४. एक नदी का नाम ।
५. गंगा ।
६. बाँझ ककोड़ा । बंध्या कर्कोटकी ।
परा २ वि॰ स्त्री॰ [सं॰]
१. जो सबसे परे हो ।
२. श्रेष्ठ । उत्तम ।
परा ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पारना] रेशम खोलनेवालों का लकड़ी का बारह चैदह अंगुल लंबा एक औजार ।
परा ४ संज्ञा पुं॰ [ फा़॰ पर्रह् ? ] पंक्ति । कतार । दे॰ पर्रा । उ॰—राजकुमार कला दरसावत पावत परम प्रसंसा । सखा प्रमोदित परा मिलावता जहँ रधुकुल अवतंसा ।—रघुराज (शब्द॰) ।
परा ५ उप॰ [सं॰] संस्कृत का एक उपसर्ग जो अर्थ में प्रातिलोम्य, आभिमुख्य, धर्षण, प्राधान्य, विक्रम, स्वातंञ्य, गमन, घातन आदि विशेषताएँ व्यक्त करता है । जैसे, पराहत, परागत, पराधीन, पराक्रांत, पराजित आदि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परा (आ), f. a foreign country, abroad (?), Kathās.
a species of plant, L.
N. of a sound in the first of its 4 stages, L.
a partic. measure of time, Sāy.
N. of a river, MBh.; VP. (v.l. पारा, वेणा, वेण्णा)
of a goddess (cf. s.v.)
1. परा (for 2. See col. 2) f. of पर in comp.
2. परा (for 1. See col. 1). ind. away, off, aside, along, on, (Lat. per; it occurs only in -तरम् and -वत्, and as a prefix to nouns and verbs; it is prob. akin to पर, परस्, प्र.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (586,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परा ind. A prefix to verbs and nouns in the sense of ‘away, back, in an inverted order, aside, towards.’ According to G. M. the senses of परा are: 1. killing, injuring &c. (पराहत). 2. going (परागत). 3. seeing, encountering (परादृष्ट). 4. prowess (पराक्रांत). 5. direction towards (परावृत्त). 6. excess (पराजित). 7. dependence (पराधीन). 8. liberation (पराकृत). 9. inverted order, backwards (पराङ्मुख). 10 setting aside, disregarding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परा अव्य० पृ--आ । १ प्रातिलोम्ये २ प्राधान्ये ३ घर्षणे ४ आभिमुख्ये ५ त्याने ६ विक्रमे ७ भृशार्थे ८ गतौ ९ भङ्गे १० अनादरे ११ तिरस्कारे १२ प्रत्यावृत्तौ च मेदि० “परा बधगतिदर्शनविक्रमाभिमुखभृशाधीनमोक्षणप्रातिलोम्येषु” गणरत्नटीकोक्तार्थभेदे क्रमादुदाहृतं यथा पराहतः परागतः परादृष्टः पराक्रान्तः परावृत्तः पराजितः पराधीनः पराकृतः पराङ्मुखः” । १३ बन्ध्याकर्कोट्यां “परा वागनपायिनी” इत्युक्ते १ ४ मूलाधारस्थे शब्दभेदे “सा परा ययाऽक्षरमधिगम्यते” इति श्रुत्युक्तायां १५ ब्र- ह्मविद्यायाञ्च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4240,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परा, व्य, विमोक्षः । प्राधान्यम् । प्रातिलोम्यम् । धर्षणम् । आभिमुख्यम् । भृशार्थम् । विक्रमः । गतिः । वधः । इति मेदिनी ॥ * ॥ उपसर्ग- विशेषः । अस्यार्थः । भङ्गः । अनादरः । प्रत्या- वृत्तिः । न्यग्भावः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
परा, स्त्री, (पॄ + अच् + ततः टाप् ।) बन्ध्या- कर्कोटकी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्याः गुणा यथा, -- “बन्ध्याकर्कोटकी लघ्वी कफणुद्व्रणशोधिनी । सर्पदर्पहरी तीक्ष्णा विसर्पविषहारिणी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) नाभिरूपमूलाधारात् प्रथमोदितनादस्वरूप- वर्णः । यथा, -- “मूलाधारात् प्रथममुदितो यस्तु भावः पराख्यः ॥” इत्यलङ्कारकौस्तुभे प्रथमकिरणः ॥ (पूरयति सागरं भक्तमनोरथञ्चेति व्युत्पत्या गङ्गा । यथा, काशीखण्डे । २९ । १०६ । “परानन्दा प्रकृष्टार्था प्रतिष्ठा पालनी परा ॥” गायत्त्री । यथा, देवीभागवते । १२ । ६ । ९० । “पार्व्वती परमोदारा परब्रह्मात्मिका परा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-054-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पराम्परा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
गदगद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | गद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पराम् 📚 ➤ दूसरा, भिन्न, अम्य
संस्कृत: अन्या

गद 📚 ➤ स्पष्ट बोलना
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परा 📚चार प्रकार की वाणियों में पहली वाणी जो नादस्वरूपा और मूलाधार से निकली …🟠🔵🟣🟢🟤
गद् 📚cl. 1. P. ˚दति (perf. जगाद; aor. अगदीत् [Bhaṭṭ. xv, 102] or अगादीत्, P…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
परांगदपराम् + गदअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पराम्: पृ.+ अप्, कर्तरि अच् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें