🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:07:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परा
parā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चार प्रकार की वाणियों में पहली वाणी जो नादस्वरूपा और मूलाधार से निकली हुई मानी जाती है ।
२. वह विद्या जो ऐसी वस्तु का ज्ञान कराती है जो सब गोचर पदार्थो से परे हो । ब्रह्मविद्या । उपनिषद बिद्या ।
३. एक प्रकार का सामगान ।
४. एक नदी का नाम ।
५. गंगा ।
६. बाँझ ककोड़ा । बंध्या कर्कोटकी ।
परा २ वि॰ स्त्री॰ [सं॰]
१. जो सबसे परे हो ।
२. श्रेष्ठ । उत्तम ।
परा ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पारना] रेशम खोलनेवालों का लकड़ी का बारह चैदह अंगुल लंबा एक औजार ।
परा ४ संज्ञा पुं॰ [ फा़॰ पर्रह् ? ] पंक्ति । कतार । दे॰ पर्रा । उ॰—राजकुमार कला दरसावत पावत परम प्रसंसा । सखा प्रमोदित परा मिलावता जहँ रधुकुल अवतंसा ।—रघुराज (शब्द॰) ।
परा ५ उप॰ [सं॰] संस्कृत का एक उपसर्ग जो अर्थ में प्रातिलोम्य, आभिमुख्य, धर्षण, प्राधान्य, विक्रम, स्वातंञ्य, गमन, घातन आदि विशेषताएँ व्यक्त करता है । जैसे, पराहत, परागत, पराधीन, पराक्रांत, पराजित आदि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परा (आ), f. a foreign country, abroad (?), Kathās.
a species of plant, L.
N. of a sound in the first of its 4 stages, L.
a partic. measure of time, Sāy.
N. of a river, MBh.; VP. (v.l. पारा, वेणा, वेण्णा)
of a goddess (cf. s.v.)
1. परा (for 2. See col. 2) f. of पर in comp.
2. परा (for 1. See col. 1). ind. away, off, aside, along, on, (Lat. per; it occurs only in -तरम् and -वत्, and as a prefix to nouns and verbs; it is prob. akin to पर, परस्, प्र.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (586,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परा ind. A prefix to verbs and nouns in the sense of ‘away, back, in an inverted order, aside, towards.’ According to G. M. the senses of परा are: 1. killing, injuring &c. (पराहत). 2. going (परागत). 3. seeing, encountering (परादृष्ट). 4. prowess (पराक्रांत). 5. direction towards (परावृत्त). 6. excess (पराजित). 7. dependence (पराधीन). 8. liberation (पराकृत). 9. inverted order, backwards (पराङ्मुख). 10 setting aside, disregarding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परा अव्य० पृ--आ । १ प्रातिलोम्ये २ प्राधान्ये ३ घर्षणे ४ आभिमुख्ये ५ त्याने ६ विक्रमे ७ भृशार्थे ८ गतौ ९ भङ्गे १० अनादरे ११ तिरस्कारे १२ प्रत्यावृत्तौ च मेदि० “परा बधगतिदर्शनविक्रमाभिमुखभृशाधीनमोक्षणप्रातिलोम्येषु” गणरत्नटीकोक्तार्थभेदे क्रमादुदाहृतं यथा पराहतः परागतः परादृष्टः पराक्रान्तः परावृत्तः पराजितः पराधीनः पराकृतः पराङ्मुखः” । १३ बन्ध्याकर्कोट्यां “परा वागनपायिनी” इत्युक्ते १ ४ मूलाधारस्थे शब्दभेदे “सा परा ययाऽक्षरमधिगम्यते” इति श्रुत्युक्तायां १५ ब्र- ह्मविद्यायाञ्च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4240,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परा, व्य, विमोक्षः । प्राधान्यम् । प्रातिलोम्यम् । धर्षणम् । आभिमुख्यम् । भृशार्थम् । विक्रमः । गतिः । वधः । इति मेदिनी ॥ * ॥ उपसर्ग- विशेषः । अस्यार्थः । भङ्गः । अनादरः । प्रत्या- वृत्तिः । न्यग्भावः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
परा, स्त्री, (पॄ + अच् + ततः टाप् ।) बन्ध्या- कर्कोटकी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्याः गुणा यथा, -- “बन्ध्याकर्कोटकी लघ्वी कफणुद्व्रणशोधिनी । सर्पदर्पहरी तीक्ष्णा विसर्पविषहारिणी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) नाभिरूपमूलाधारात् प्रथमोदितनादस्वरूप- वर्णः । यथा, -- “मूलाधारात् प्रथममुदितो यस्तु भावः पराख्यः ॥” इत्यलङ्कारकौस्तुभे प्रथमकिरणः ॥ (पूरयति सागरं भक्तमनोरथञ्चेति व्युत्पत्या गङ्गा । यथा, काशीखण्डे । २९ । १०६ । “परानन्दा प्रकृष्टार्था प्रतिष्ठा पालनी परा ॥” गायत्त्री । यथा, देवीभागवते । १२ । ६ । ९० । “पार्व्वती परमोदारा परब्रह्मात्मिका परा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-054-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें