🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:32:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पराक
parāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पराक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनु आदि स्मृतियों के अनुसार ए क प्रकार का कृच्छ व्रत जो यतात्मा और प्रमादरहित होकर और चार दिनों तक निराहार रहकर किया जाता था । इसका विधान धर्मशास्त्रों में प्रायश्चित के प्रकरण में है ।
२. खङ्ग ।
३. एक रोग का नाम ।
४. एक क्षुद्र जंतु ।
पराक २ वि॰ लघु । छोटा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पराक m. distance (only ए and आत्, at or from a d˚), RV. (cf. Naigh. iii, 26)
N. of a Tri-rātra, Br.; ŚrS.
of a sort of religious penance (said to consist in fasting for 12 days and nights and keeping the mind attentive and organs subdued), Mn.; Yājñ.
a sacrificial sword, L.
a kind of disease, L.
a species of animal, L.
पराक mfn. small, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (590,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पराक a. Small. --कः 1 A sacrificial sword. --2 A kind of penance; द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः; U. 4. --3 A kind of disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराक पु० प्रायश्चित्तरूपे व्रतभेदे यथाह प्राय० वि० “यदात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् । पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापापनोदनः” मनुः । “जपहोमरतः कुर्य्याद्द्वादशाहमभोजनम् । पराक एष विख्यातः सर्व- पापप्रणाशनः” वृहस्पतिः । “पराके पञ्च धेनवः” इत्युक्तेः पराकस्य पञ्चधेनुतुल्यत्वम् । यथाह अङ्गिराः “षड्- भिर्वर्षैः कृच्छचारी ब्रह्महा तु विशुध्यति । मासि मासि पराकेण त्रिभिर्बर्षैर्व्यपोहति” । अत्र षड्भिर्वर्षैः साशीतिशतप्राजापत्यानि पूर्वमुक्तानि तथा प्रतिमा- स्येकैकपराकेण वर्षे द्वादश पराकाः वर्षत्रये षट्त्रिंशत्- पराकाः । ततश्च षट्त्रिंशत्पराकाशीत्युत्तरप्राजापत्यश- तयोः प्रत्येकं ब्रह्मबधपापक्षयैककार्य्यकरत्वात् तुल्यत्वम् । षट् त्रिंशतश्च पञ्चगुणमशीत्युत्तरशतं भवतीति” प्रा० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4240,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराकः, पुं, (परं अत्यन्तं अकं दुःखं उपवासादि- जन्यशारीरिकादिक्लेशो यत्र यस्माद्वा ।) व्रत- विशेषः । खड्गः । इति मेदिनी ॥ क्षुद्रः । रोगविशेषः । जन्तुविशेषः । इति विश्वः ॥ * ॥ पराकव्रतमाह मनुः । ११ । २१५ । “यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् । पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्व्वपापापनोदनः ॥” पराके पञ्च धेनवः पराकस्य प्राजापत्यपञ्चक- तुल्यत्वात् । यथा अङ्गिराः । “षड्भिर्व्वर्षैः कृच्छ्रचारी ब्रह्महा तु विशुध्यति । मासि मासि पराकेण त्रिभिर्व्वर्षैर्व्यपोहति ॥” अत्र षड्भिर्व्वर्षैः साशीतिशतप्राजापत्यानि पूर्व्वमुक्तानि तथा प्रतिमास्येकैकपराकेण वर्षे द्बादश पराकाः वर्षत्रये षट्त्रिंशत् पराकाः । ततश्च षट्त्रिंशत् पराकाशीत्युत्तरप्राजापत्य- शतयोः प्रत्येकं ब्रह्मवधपापक्षयैककार्य्यकरत्वात् तुत्यत्वं षट्त्रिंशतश्च पञ्चगुणमशीत्युत्तरशतं [] भवतीति । अतः प्राजापत्यपञ्चकतुल्यः पराकः । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ * ॥ “द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्व्वपापहा ॥” इति गरुडपुराणे प्रायश्चित्तप्रकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-054-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें