🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:54:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परागा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परागाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परागाः

अर्थ: पुष्पराज

संस्कृत: पुष्परेणुः, स्नानीयादि गन्धद्रव्यम्, रजः · पर्याय: सुमनोरज, किञ्जल्क, पक्ष्मन्

व्युत्पत्ति: परा + गम् + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पराग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. गा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + गै + अच्
  3. गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परा + गै + अच्
  4. गा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परा + गै + अच्
  5. पराग (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. गा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परा + गै + अच्
  7. गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: परा + गै + अच्
  8. गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: परा + गै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पराग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरागःपरागौपरागाः
द्वितीयापरागम्परागौपरागान्
तृतीयापरागेणपरागाभ्याम्परागैः
चतुर्थीपरागायपरागाभ्याम्परागेभ्यः
पञ्चमीपरागात् / परागाद्परागाभ्याम्परागेभ्यः
षष्ठीपरागस्यपरागयोःपरागाणाम्
सप्तमीपरागेपरागयोःपरागेषु
सम्बोधनहे परागहे परागौहे परागाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पराग
पराग
parāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फूल का पराग (2.4.17) सुमनोरज
किंजल्क (3.3.21)
पक्ष्म (3.3.128) बरौनी · धागे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पराग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह रज या धूलि जो फूलों के बीच लंबे केसरों पर जमा रहती है । पुष्परज । विशेष—इसी पराग के फूलों के बीच के गर्भकोशों में पड़ने से गर्भाधान होता और बीज पड़ते हैं ।
२. धूलि । रज ।
३. एक प्रकार का सुगंधित चूर्ण जिसे लगाकर स्नान किया जाता है ।
४. चंदन ।
५. उपराग । ग्रहण ।
६. कपूंररज । कपूर की धूल या चूर्ण ।
७. विख्याति ।
८. एक पर्वत ।
९. स्वच्छंद गति वा गमन ।
पराग † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रयाग] दे॰ प्रयाग । उ॰—गया गोमती काशि परागा । होइ पुष्य जन्म शुद्धि अनुरागा ।—कबीर सा॰, पृ॰ ४०२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पराग m. (prob. for अप-र्˚), the pollen of a flower, Kāv.; Pur. &c.
dust, Ragh. iv, 30
fragrant powder used after bathing, L.
sandal, L.
an eclipse of the sun or moon, L.
fame, celebrity, L.
independence, L.
N. of a mountain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (589,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परागः 1 The pollen of a flower; स्फुटपरागपरागतपंकजं Śi. 6. 2; Amaru. 54. --2 Dust in general; R. 4. 30. --3 Fragrant powder used after bathing. --4 Sandal. --5 An eclipse of the sun or moon. --6 Fame, celebrity. --7 Independence, self-will.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराग पु० परागच्छति परा + गम--ड । १ धूलिमात्रे २ पुष्प- रजसि माघः ६ । १ ३ स्नानीयद्रव्ये कुङ्कुमचूर्णादौ अमरः । ४ उपरागे ५ चन्दने च मेदि० ६ स्वच्छन्दगतौ शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4240,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परागः, पुं, (परागच्छतीति । गम + अन्येभ्यो- पीति डः ।) पुष्पधूलिः । तत्पर्य्यायः । सुमनो- रजः २ कौसुमरेणुः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । १७ ॥ पुष्परेणुः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशती । ५०६ ॥ “लिप्तं न मुखं नाङ्गं न पक्षती न चरणाः परागेण । अस्पृशतेव नलिन्या विदग्धमधुपेन मधु पीतम् ॥”) धूलिः ॥ (यथा, रघुः । ४ । ३० । “प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतुस्कन्धेव सा चमूः ॥”) स्नानीयद्रव्यम् ॥ गिरिप्रभेदः ॥ विख्यातिः ॥ उपरागः ॥ चन्दनम् । इति मेदिनी ॥ स्वच्छन्द- गमनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-054-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पराग" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परागाःपराग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: गा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + गै + अच् | गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परा + गै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परागाः 📚 ➤ पुष्पराज
संस्कृत: पुष्परेणुः, स्नानीयादि गन्धद्रव्यम्, रजः · पर्याय: सुमनोरज, किञ्जल्क, पक्ष्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पराग 📚वह रज या धूलि जो फूलों के बीच लंबे केसरों पर जमा रहती है । पुष्परज । व…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पराग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परागाः: परा + गम् + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें